Gerechtshof Amsterdam 21-07-2020, ECLI:NL:GHAMS:2020:2162

De moeder heeft ter zitting nog een productie overgelegd en de GI heeft haar standpunt toegelicht aan de hand van pleitnotities die door haar eveneens zijn overgelegd.

[minderjarige 1] en [minderjarige 2] worden hierna ook gezamenlijk ‘de kinderen’ genoemd.

De ouders oefenen gezamenlijk het gezag uit over [minderjarige 1] en [minderjarige 2] .

[minderjarige 1] en [minderjarige 2] verblijven sinds de bestreden beschikking bij de vader. Daarvoor waren zij woonachtig bij de moeder. Bij de vader is tevens al enige jaren woonachtig de oudste zoon van de ouders, [zoon] , die inmiddels meerderjarig is (geboren [in] 2001 te [plaats C] ).

Uit de stukken en het verhandelde ter zitting is onder meer het volgende gebleken. De samenwoning van de ouders is geëindigd toen de kinderen een jaar oud waren. De kinderen verbleven sindsdien bij de moeder. De onderlinge verhouding tussen de ouders is tot op heden ernstig verstoord. De omgang tussen de vader en de kinderen is altijd moeizaam verlopen en er zijn periodes geweest dat helemaal geen omgang plaatsvond. Dit ondanks verschillende vormen van hulpverlening zoals Kinderen uit de Knel en hulp van Kindbehartigers. De kinderen zijn eerder (in 2016) een jaar onder toezicht gesteld geweest en staan thans met ingang van 21 januari 2019 wederom onder toezicht van de GI. In de beschikking van de kinderrechter van 21 januari 2019 is onder meer overwogen: De kinderrechter onderschrijft het standpunt van de Raad dat (…) [minderjarige 1] en [minderjarige 2] ernstig in hun ontwikkeling worden bedreigd. De kinderen worden van jongs af aan geconfronteerd met de conflicten en spanningen als gevolg van de ernstig verstoorde relatie tussen hun ouders. Door de spanningen, de tegenstrijdige visies, de verwijten over en weer en de zeer negatieve en afwijzende bejegening naar elkaar toe, wordt er constant een beroep gedaan op de loyaliteit van de kinderen. Om zich in deze situatie staande te houden en omdat de kinderen geen verwachting meer lijken te hebben dat deze situatie kan worden veranderd, lijken zij partij te kiezen voor de ouder bij wie zij wonen. Dit is zeer schadelijk voor de emotionele en sociale ontwikkeling van de kinderen (…).

Eind mei 2019 hebben de ouders ingestemd met een door de GI geïnitieerde interventie van Koppejan, die tot doel had het realiseren van onbelast contact tussen de kinderen en de ouders, met name de vader. De inzet was het realiseren van het bewustwordingsproces bij de ouders over wat de kinderen nodig hebben van iedere ouder individueel om onbelemmerd omgang te kunnen hebben met ieder van de ouders. De begeleiding van Koppejan bestond onder meer uit het voeren van gesprekken met de ouders en de kinderen en het aanwezig zijn bij de (aanvang van de) omgang. In haar rapport van onderzoek in opdracht van de GI van 31 juli 2019 concludeert Koppejan onder meer: [minderjarige 1] en [minderjarige 2] hebben geen gegronde reden gegeven voor de omgangsproblematiek. Uit het onderzoek blijkt dat [minderjarige 1] , [minderjarige 2] en moeder, vanuit de zorgen bij moeder over de omgang met vader, in een vicieuze cirkel zijn geraakt en elkaar steeds meer in die bezorgdheid voeden. Deze vicieuze cirkel belemmert de vrije omgang met vader. [minderjarige 1] en [minderjarige 2] zelf laten een beeld zien van een loyaliteitsconflict. De tweeling kiest hierbij voor de moeder, ook vanuit een visie dat hun oudere broer gekozen zou hebben voor de vader, ook dit belemmert de vrije omgang met vader. De tweeling vertoont bij de afname van dit onderzoek echter geen kenmerkend onthecht gedrag. (…) Moeder geeft in duidelijke bewoording weer dat de kinderen zich hebben uitgesproken (geen omgang meer) en dat daarnaar geluisterd moet worden. Door een kind de ruimte te bieden zelf de keuze te mogen maken bij welke ouder het wil zijn, wordt dat kind voortijdig beslisser over belangrijke aspecten van zijn of haar leven. Dit lijkt vaak tot rust te leiden, de stress van de cognitieve dissonantie is verminderd. Tegelijkertijd echter groeit het besef bij de kinderen dat zij nu een ouder hebben buitengesloten, hetgeen weer voor nieuwe, maar meer verborgen stress zorgt: zij hebben zelf gekozen, en krijgen daardoor het gevoel dat zij debet/schuldig zijn aan deze buitensluiting. (…) Het onderzoeksrapport van Koppejan bevat onder meer het volgende advies: De zorgen die moeder heeft ten aanzien van de omgang van de tweeling met vader, en de interactie tussen de tweeling en moeder hieromtrent, leidt ertoe dat de kinderen – conform hetgeen moeder meldt – in toenemende mate weerstand rapporteren bij moeder. De perceptie van de kinderen over hoe de omgang tussen hun oudere broer en moeder is verlopen, lijkt hier negatief aan bij te dragen. Omdat de hersenen van een mens pas volgroeid zijn rond de 30 jaar, kunnen kinderen op hun leeftijd nog niet inschatten wat de lange termijn gevolgen van hun beslissing zijn. [minderjarige 1] en [minderjarige 2] hebben de hulp van volwassenen nodig om hen te behoeden voor deze gevolgen. Tezamen met hun moeder hebben ze daarom professionele hulp nodig om hierin hun gedeelde visie en interactie te veranderen, opdat de omgangsregeling op zeer korte termijn weer nageleefd wordt. Hoe langer de omgangsbelemmering immers duurt, hoe hoger de drempel wordt. Mijn advies is verder de tweeling professionele hulp te bieden bij weerbaarder worden, en moeder professionele hulp te bieden bij het verwerken van het verleden opdat zij haar zorgen over de kinderen kan doen verminderen. (…)

Op 19 december 2019 heeft de GI de moeder een schriftelijke aanwijzing gegeven die ertoe strekt – kort gezegd – dat de moeder zich dient te houden aan de geldende omgangsregeling waarbij de kinderen om het weekend vanaf vrijdag 17.30 uur tot zondag 18.00 uur bij de vader zijn alsmede gedurende de helft van de schoolvakanties. De GI constateert dat de omgang tussen de kinderen en de vader weliswaar weer is opgestart, maar dat deze niet verloopt conform de omgangsbeschikking. De schriftelijke aanwijzing is vervolgens aan de kinderrechter ter toetsing voorgelegd. Blijkens de beschikking van 16 januari 2020 heeft de kinderrechter de schriftelijke aanwijzing niet bekrachtigd, maar hebben partijen ter zitting ingestemd met een voorlopige zorgregeling – als opstap naar een definitieve zorgregeling - die onder begeleiding van Koppejan zal worden opgestart en die er als volgt uitziet: [minderjarige 1] en [minderjarige 2] verblijven in een tweewekelijks schema het ene weekend van vrijdag na school tot zaterdag na voetbal bij de vader. De moeder brengt [minderjarige 1] en [minderjarige 2] naar de vader en de vader brengt hen terug bij de moeder. Het andere weekend verblijven [minderjarige 1] en [minderjarige 2] bij de vader vanaf zaterdag na voetbal tot zaterdag 20.00 uur. Indien er geen voetbal is verblijven [minderjarige 1] en [minderjarige 2] van zaterdag 14.00 uur tot zaterdag 20.00 uur bij de vader. De vader haalt de kinderen op na de voetbal dan wel bij de moeder en brengt hen terug bij de moeder. Bij afzonderlijke beschikking van de kinderrechter van 16 januari 2020 is de ondertoezichtstelling van de kinderen verlengd.

De omgang als vermeld in de eerstgenoemde beschikking van 16 januari 2020 is niet uitgevoerd. Blijkens haar eindrapport van 16 maart 2020 heeft Koppejan op 10 februari 2020 samen met de GI een gesprek met de moeder gevoerd. De moeder heeft daarbij aangegeven het niet eens te zijn met de omgangsregeling en haar advocaat te hebben gevraagd beëindiging van de omgangsregeling te verzoeken. Het eindrapport bevat onder meer de volgende conclusies aan de hand van observaties die zij heeft verricht en in het rapport nader omschrijft: Ik heb geobserveerd dat vader en zijn gezin een veilige hechtingsbasis bieden voor de kinderen. Het belang van de kinderen stond hierbij centraal. Ze ondersteunen de behoefte aan exploratie, en vormen een veilige basis als de kinderen met problemen zitten en/of vragen hebben die hen stress bezorgen. Ik heb niet geobserveerd dat vader, of stiefmoeder de kinderen beïnvloedt in hun loyaliteit naar moeder. (…) Ik heb geobserveerd dat moeder in onvoldoende mate een veilige hechtingsbasis kan bieden voor de kinderen; dit zie ik in relatie met de pijn en verdriet van moeder jegens het verleden en het verlies van het contact met [zoon] . Moeder ondersteunt de behoefte aan exploratie, maar geeft daarbij in onvoldoende mate grenzen aan. Grenzen die jongens van 13 jaar nog moeten ervaren. Moeder vormt in onvoldoende mate een veilige basis als de kinderen met problemen zitten en/of vragen hebben over hun vader die hen stress bezorgen. Door haar eigen irritatie vergroot zij de stress van de kinderen, hetgeen een vicieuze cirkel wordt waar moeder niet uit lijkt te kunnen stappen. Ik heb tevens geobserveerd dat moeder de kinderen beïnvloedt in hun loyaliteit naar vader en zijn gezin. Voorbeelden die deze conclusie onderbouwen, staan hierboven beschreven. Het eindrapport van Koppejan bevat naast de bovengenoemde en een aantal andere overwegingen de aanbeveling om de hoofdverblijfplaats van de kinderen te wijzigen naar vader en een omgangsregeling van de tweeling met de moeder tot stand te brengen.

Nadat de GI het inleidend verzoek tot uithuisplaatsing van de kinderen bij de vader op 12 maart 2020 bij de rechtbank had ingediend, heeft op 30 maart 2020 de (telefonische) zitting plaatsgevonden zoals hiervoor onder 3.4 is weergegeven, waarbij is afgesproken dat de kinderen voorlopig, totdat nader wordt beslist, van vrijdag tot maandag bij de vader verblijven. Op het eerste weekend na heeft die omgang niet plaatsgevonden. De zitting is vervolgens op 4 mei 2020 voortgezet, waarna de rechtbank op 8 mei 2020 de bestreden beschikking heeft gegeven.

Uit alles blijkt dat de kinderen grote weerstand hebben tegen omgang met de vader. Dat hebben zij ook tijdens hun gesprekken met de rechters in eerste aanleg en met de raadsheren in hoger beroep bevestigd. De moeder verschilt van mening met de GI over de oorzaak van die weerstand. Volgens haar is de oorzaak gelegen in de relatie tussen de vader en de kinderen; de kinderen missen affectie bij de vader, voelen zich bij hem niet welkom en hebben het vertrouwen in de vader verloren. De moeder heeft alles gedaan om de omgang tussen de vader en de kinderen te faciliteren en te stimuleren. Er moet naar de kinderen worden geluisterd en hun wens om geen omgang met de vader te hebben moet worden gehonoreerd, aldus de moeder. De GI betoogt, onder verwijzing naar de rapportages van Koppejan, dat de moeder omgang tussen de kinderen en de vader belemmert doordat zij de kinderen daarvoor (onbewust) haar toestemming onthoudt. De kinderen bevinden zich al jaren in een loyaliteitsconflict, wat nog is versterkt doordat hun oudere broer bij de vader is gaan wonen. Daardoor hebben de kinderen het gevoel voor hun moeder te moeten kiezen. Deze keuze houdt voor hen in dat zij geen contact met de vader mogen hebben, aldus de GI.

Het hof ziet in het onderhavige geval te weinig aanknopingspunten om de weerstand van de kinderen tegen omgang met de vader tot uitgangspunt te nemen op de wijze zoals de moeder voorstaat. Om die weerstand als (overwegend) autonoom aan te merken, moet deze in zekere mate objectiveerbaar zijn aan de hand van een of meer concrete (ingrijpende) gebeurtenissen of omstandigheden. Van dergelijke gebeurtenissen of omstandigheden is niet gebleken. Het misverstand rond de verjaardag van de kinderen kan, wat daar verder van zij, niet als zodanig worden aangemerkt. Hetgeen de moeder voor het overige heeft aangevoerd en hetgeen de kinderen tegenover de rechters en de raadsheren hebben verklaard, is te algemeen en te weinig concreet om aan de hand daarvan de weerstand van de kinderen te objectiveren, en volstaat dus niet. Het hof gaat er derhalve, evenals de GI en Koppejan, vanuit dat de weerstand van de kinderen is ontstaan doordat zij klem zitten tussen de ouders wier relatie nog altijd ernstig is verstoord, en zich in een loyaliteitsconflict bevinden zoals de raad in zijn rapport van 24 december 2018 al heeft geconstateerd. Het hof acht dit ook, gelet op de jarenlange strijd tussen de ouders, alleszins aannemelijk. De moeder voert aan dat aan de weerstand van de kinderen wellicht nog een andere – nader te onderzoeken – oorzaak ten grondslag ligt, maar bij gebrek aan nadere concretisering daarvan door de moeder gaat het hof daaraan voorbij. Ervan uitgaande dat de weerstand van de kinderen voortkomt uit een (reeds lang bestaand) loyaliteitsconflict, ligt het op de weg van de verzorgende ouder om, waar nodig met (intensieve) hulp, te voorkomen dat ruimte wordt geboden aan de weerstand van de kinderen tegen de omgang met de andere ouder, dat de kinderen een beslissingsbevoegdheid krijgen die niet bij hen thuis hoort en dat de kinderen zich als gevolg daarvan schuldig (gaan) voelen jegens de buitengesloten ouder. Het hof sluit daarbij aan bij hetgeen in het onderzoeksrapport van Koppejan van 31 juli 2019 is weergegeven. Voor zover de moeder betoogt dat de rapporten van Koppejan buiten beschouwing moeten blijven, verwerpt het hof dat standpunt. Het hof ziet in de gegeven omstandigheden geen bezwaar tegen de combinatie van de verschillende werkzaamheden die Koppejan – in opdracht van de GI en deels ook met instemming van de ouders – heeft verricht (kort gezegd: begeleiding van de omgang, rapportage en advies). De omstandigheid dat de moeder inmiddels geen vertrouwen meer heeft in Koppejan en klaarblijkelijk niet meer achter haar instemming staat, maakt dat niet anders. Ook het betoog van de moeder ter zitting dat Koppejan niet (voldoende) gekwalificeerd zou zijn om de betreffende werkzaamheden te verrichten, verwerpt het hof als ongegrond. Het hof ziet in de inhoud van de door de moeder ter zitting overgelegde verklaring van haar GZ-psycholoog geen aanleiding anders te oordelen.

De moeder blijft, zo is ook ter zitting in hoger beroep gebleken, bij haar standpunt dat de weerstand van de kinderen uit henzelf komt en dat daaraan tegemoet moet worden gekomen. Een verzoek tot beëindiging van de zorgregeling met de vader is door haar reeds bij de rechtbank ingediend. Het mag zo zijn dat de moeder, zoals zij stelt onder verwijzing naar verklaringen van maatschappelijk werk en de GZ-psycholoog, het belang van omgang tussen de kinderen en de vader erkent en de omgang tussen de kinderen en de vader in haar beleving op geen enkele wijze belemmert. Daaraan kan echter geen betekenis worden toegekend, nu de oorzaak van de weerstand van de kinderen volgens haar een andere is dan waarvan het hof, evenals de rechtbank, met de GI, de raad en Koppejan uitgaat.