Gerechtshof 's-Hertogenbosch 04-11-2025, ECLI:NL:GHSHE:2025:3158

Op 18 januari is overleden de [vader] (hierna: vader). Op 29 oktober 2001 is overleden [erflaatster] (hierna: erflaatster).

Tot aan het overlijden van vader waren vader en erflaatster met elkaar in gemeenschap van goederen gehuwd. Uit dit huwelijk zijn tien kinderen geboren te weten:

- [geïntimeerde 11] , geïntimeerde sub 13, [appellant] , [geïntimeerde 12] en geïntimeerde sub 3;

- wijlen [moeder geïntimeerde sub 4] , met achterlating van één afstammeling, te weten geïntimeerde sub 4;

- wijlen [vader geïntimeerden 1 + 5 t/m 7] , met achterlating van vier afstammelingen, te weten [geïntimeerde 1] en [geïntimeerde 5] , [geïntimeerde 6] en [geïntimeerde 7] ;

- wijlen [moeder geïntimeerden sub 8 t/m 10] , met achterlating van drie afstammelingen, te weten geïntimeerden sub 8, 9 en 10;

- één kind dat is vooroverleden zonder achterlating van afstammelingen.

De nalatenschap van erflaatster is vereffend en verdeeld, behoudens de volgende zeven onroerende zaken in de kadastrale gemeente Loon op Zand :

- [sectie 1, nummer 1]

- [sectie 1, nummer 2]

- [sectie 1, nummer 3]

- [sectie 1, nummer 4]

- [sectie 2, nummer 1]

- [sectie 2, nummer 2]

- [sectie 4, nummer 2]

Erflaatster heeft in 1990 drie percelen geschonken aan de toen nog levende kinderen. Dit betreft de volgende onroerende zaken in de kadastrale gemeente Loon op Zand:

- [sectie 3, nummer 1]

- [sectie 3, nummer 2]

- [sectie 4, nummer 1] .

Voornoemde onroerende zaken zijn gelegen aan de rand van het gebied waarop de Efteling is gevestigd.

Het aandeel in de nalatenschap en in de eenvoudige gemeenschap is voor:

- [geïntimeerde 11] , geïntimeerde sub 13, [appellant] , [geïntimeerde 12] en geïntimeerde sub 3: ieder 1/9e;

- [geïntimeerde 1] , [geïntimeerde 5] , [geïntimeerde 6] en [geïntimeerde 7] : ieder 1/36e;

- geïntimeerden sub 8, 9 en 10: ieder 1/27e.

De percelen zijn verpacht en er is een zogenaamde ‘pachtpot’ gecreëerd.

Op 24 juni 2022 zijn de percelen [sectie 3, nummer 1] , en [sectie 3, nummer 2] , verkocht aan TennT TSO BV en geleverd. De netto verkoopopbrengst is conform ieders aandeel verdeeld.

Partijen kunnen niet in onderling overleg tot een verdeling van de resterende acht onroerende zaken komen.

- alle tot de tussen partijen bestaande gemeenschappen behorende onroerende zaken met de volgende kadastrale aanduiding:

- en het geldbedrag dat in depot staat bij DGF Notarissen met nummers [1.1] en [1.2] te verdelen zodanig dat ieder van de deelgenoten het hem of haar toekomende deel ontvangt van het na aftrek van de door de notaris gemaakte kosten in depot staande geldbedrag;

De andere erfgenamen hebben verweer gevoerd. Zij hebben allen meer of minder omvattende voorstellen voor een andere wijze van verdeling gedaan. [appellant] enerzijds, en geïntimeerden sub 2, 3, 4, 8, 9, 10 en 13 anderzijds, hadden dit -anders dan [geïntimeerden sub 11 + 12] - in de vorm van reconventionele vorderingen gedaan. In het vonnis waarvan beroep (in rov. 1.1) staat te lezen dat de beide advocaten tijdens de mondelinge behandeling hebben aangegeven dat deze vorderingen als een verweer moeten worden beschouwd, zodat de rechtbank er van is uitgegaan dat de vorderingen zijn ingetrokken. Dat is ook voor het hof het uitgangspunt.

In het eindvonnis van 17 april 2024 heeft de rechtbank -voor zover in hoger beroep relevant- overwogen:

- dat naar billijkheid rekening houdend met zowel de belangen van partijen als het algemeen belang, geen toedeling van een of meer onroerende zaken aan [appellant] (en verkoop van de rest) als wijze van verdeling wordt gelast, maar verkoop van alle onroerende zaken met verdeling van de netto-opbrengst (rov. 4.13);

- dat het door [geïntimeerde 1] geformuleerde stappenplan voor de wijze van verkoop als uitgangspunt zal worden genomen, waarbij aan de geuite bezwaren ten aanzien van rentmeester [X] (hierna: ( [X] ) voorbij is gegaan (rov. 4.20 en 4.22);

- dat de door [geïntimeerde 1] genoemde termijn (vordering sub III) moet worden gesteld op vier weken (rov. 4.24), dat de onroerende zaken minimaal een half jaar te koop moeten hebben gestaan voordat een bod kan worden geaccepteerd (rov. 4.25) en dat, omdat alle partijen gehouden zijn aan de veroordeling mee te werken, de vordering sub III ook ten aanzien van [geïntimeerde 1] zal worden toegewezen (rov. 4.26).

Op grond daarvan heeft de rechtbank de wijze van verdeling van de nalatenschap van erflaatster (zeven percelen), alsmede de wijze van verdeling van de eenvoudige gemeenschap (één perceel) in rov. 5.2 als volgt gelast:

bepaalt dat de heer [X] de laatprijs en de vraagprijs bindend zal bepalen en dat partijen in het kader van het verkooptraject de redelijke aanwijzingen van hem in het kader van de uitoefening van zijn opdracht dienen op te volgen (zoals bijvoorbeeld met betrekking tot het door de makelaar noodzakelijk c.q. wenselijk geachte beheer met het oog op het maken van fotorapportages en/of bezichtigingen, het plaatsen van verkoopaanduidingen rondom de onroerende zaken etc.) en dat, indien voornoemde makelaar partijen adviseert om een door een gegadigde uitgebracht bod te aanvaarden partijen dienen mee te werken aan de totstandkoming van een op een dergelijk bod te baseren verkoopovereenkomst met die gegadigde mits zijn bod ten minste gelijk is aan de vooraf door de heer [X] bepaalde laatprijs,

bepaalt dat de onroerende zaken minimaal een half jaar te koop moeten hebben gestaan voordat een bod kan worden geaccepteerd,

bepaalt dat de netto-verkoopopbrengst (dus na aftrek van de kosten van de makelaar, notaris en eventuele andere noodzakelijke kosten) tussen partijen wordt verdeeld naar rato van ieders gerechtigdheid daarin,

[appellant] heeft in hoger beroep drie grieven aangevoerd. Zijn grieven richten zich kort gezegd tegen de door de rechtbank vastgestelde wijze van verdeling van de percelen. [appellant] heeft geconcludeerd tot vernietiging van het beroepen vonnis en tot het alsnog vaststellen van de wijze van verdeling waarbij aan hem primair -kort gezegd- zijn 1/9e erfdeel in grond wordt toegewezen, en subsidiair tot het vaststellen van de wijze van verdeling door openbare verkoop volgens het door hem in het petitum geformuleerde stappenplan.

[geïntimeerden sub 11 + 12] hebben de grieven bestreden en geconcludeerd tot afwijzing van de vordering van [appellant] , met veroordeling van [appellant] in de kosten van het hoger beroep, het incident daaronder begrepen, te vermeerderen met wettelijke rente.

[geïntimeerden sub 2 t/m 10] heeft de grieven bestreden en geconcludeerd tot bekrachtiging van het vonnis waarvan beroep, met veroordeling van [appellant] in de kosten van beide instanties, te vermeerderen met wettelijke rente. Tegen de proceskostenveroordeling in eerste aanleg is echter geen expliciete grief (in incidenteel hoger beroep) geformuleerd, zodat het hof daaraan voorbij zal gaan.

[geïntimeerde 1] heeft de grieven bestreden en geconcludeerd tot afwijzing van de vorderingen van [appellant] en veroordeling, uitvoerbaar bij voorraad, van [appellant] in de proceskosten, te vermeerderen met wettelijke rente.

Alvorens het hof toekomt aan de beoordeling van de grieven van [appellant] , dient het hof ambtshalve te beoordelen of [appellant] ontvankelijk is in zijn hoger beroep. Het hof heeft voorafgaand aan de mondelinge behandeling aangekondigd dat deze vraag besproken zou worden en partijen zijn daar in hun pleitnotities op ingegaan.

Het hof overweegt als volgt. Op grond van artikel 3:301 lid 2 BW moet het hoger beroep tegen een uitspraak waarvan de rechter heeft bepaald dat zij in de plaats treedt van een tot levering van een registergoed bestemde akte of van een deel van een zodanige akte op straffe van niet-ontvankelijkheid binnen acht dagen na het instellen daarvan worden ingeschreven in het rechtsmiddelenregister als bedoeld in artikel 433 Rv. De sanctie van niet-ontvankelijkverklaring in geval van niet-tijdige inschrijving betreft ook de andere onderdelen van het dictum die, blijkens het dictum, onlosmakelijk met het onderwerp van de inschrijvingseis zijn verbonden (vgl. HR 4 mei 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ7615, en 11 september 2015, ECLI:NL:HR:2015:2531).

Bij de beoordeling van de ontvankelijkheid van dit hoger beroep gelden de volgende uitgangspunten.

a. De eis van inschrijving in het rechtsmiddelenregister geldt slechts voor gevallen waarin de bestreden uitspraak op het moment dat het rechtsmiddel wordt ingesteld, daadwerkelijk in de plaats van (een deel van) de akte van levering is getreden of nog kan treden.

b. Verder strekt een niet-ontvankelijkheid op de voet van artikel 3:301 lid 2 BW zich alleen uit tot de grieven of klachten die zich richten tegen oordelen die betrekking hebben op het gedeelte van de uitspraak dat blijkens het dictum in de plaats treedt van (een deel van) de tot levering bestemde akte en daarmee onlosmakelijk verbonden oordelen.

c. Dit voorschrift strekt ertoe de betrouwbaarheid van de openbare registers zoveel mogelijk te waarborgen met het oog op de rechtszekerheid die ten aanzien van de verkrijging van registergoederen is vereist; het strekt niet ter bescherming van het belang van de wederpartij van degene die het rechtsmiddel heeft ingesteld. Verweren en vorderingen die niet strekken tot waarborging van de betrouwbaarheid van de openbare registers, maar tot behartiging van andere belangen van partijen, vallen niet onder het bereik van 3:301 lid 2 BW. Dat artikel strekt immers niet tot bescherming van die partijbelangen.

Om te kunnen vaststellen of sprake is van een uitspraak als bedoeld in artikel 3:300 lid 2 BW is uitleg nodig van de beslissing van de rechtbank zoals in het dictum is opgenomen onder 5.2.5. In dit geval kan het dictum niet anders worden begrepen -en daarover bestaat tussen partijen ook geen discussie- dan dat de rechtbank heeft bepaald dat 1) partijen dienen mee te werken aan het notariële transport en 2) indien één van de partijen niet meewerkt aan (onder meer) het opstellen en ondertekenen van de notariële akte, de uitspraak in de plaats zal treden van ‘een deel van de akte’ in de zin van artikel 3:300 lid 2 BW, namelijk van de in de leveringsakte vereiste wilsverklaring van de niet-meewerkende deelgeno(o)t(en) (vgl. ook HR 23 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:647). Partijen hebben geen feiten of omstandigheden gesteld die tot een andere uitleg leiden. Het hof is dan ook van oordeel dat het dictum aldus moet worden uitgelegd dat het vonnis in de plaats treedt van een tot levering bestemde akte in de zin van artikel 3:300 lid 2 BW en de medewerking daaraan door een of meer deelgeno(o)t(en).

Niet in geschil is dat niet aan de eis van inschrijving is voldaan. [appellant] voert aan dat deze eis slechts geldt voor de gevallen waarin de bestreden uitspraak op het moment dat het rechtsmiddel wordt ingesteld daadwerkelijk in de plaats van de akte is getreden of nog kan treden (zie rov. 3.5.3 onder a.). Volgens hem is dat niet het geval omdat alle deelgenoten in de wachtstand zijn gegaan. Dat betoog faalt. Het vonnis is uitvoerbaar bij voorraad verklaard. Vaststaat dat partijen nog geen uitvoering hebben gegeven aan de veroordeling. Dat [X] de verkoop nog niet ter hand heeft genomen, sluit niet uit dat hij dat alsnog kon/kan doen met als mogelijk gevolg dat de uitspraak alsnog ter vervanging van de akte van levering of een deel daarvan kan worden ingeschreven. Op het moment dat [appellant] zijn hoger beroep instelde, kon het vonnis van de rechtbank nog daadwerkelijk in de plaats treden van de akte van levering of een deel daarvan. Die mogelijkheid bestaat nog steeds. In die gevallen is de rechtszekerheid die is vereist bij de verkrijging van registergoederen wel degelijk in het geding. Er is geen plaats voor onderzoek door de rechter naar de vraag of de belangen van partijen zijn geschaad (zie rov. 3.5.3 onder c.). Het beroep op redelijkheid en billijkheid is niet toegelicht.

Ten aanzien van de onlosmakelijkheidseis (zie rov. 3.5.3. onder b.) overweegt het hof tot slot nog als volgt. Het hoger beroep van [appellant] ziet op de door de rechtbank vastgestelde wijze van verdeling van de percelen. In het kader van die vaststelling heeft de rechtbank zijn verzoek om toedeling van een of meer perce(e)l(en) grond afgewezen (grief 1) en de wijze waarop de openbare verkoop ter hand moet worden genomen (grief 2) bepaald. Grief 3 is gericht tegen het dictum. De door de rechtbank in rov. 5.2 van het dictum bepaalde wijze van verdeling betreft een complex van door partijen te verrichten rechtshandelingen dan wel daarmee onlosmakelijk verbonden stappen die moeten leiden tot de verkoop en levering van de percelen. Dit betreft dan ook de kern van de inschrijvingseis van artikel 3:301 lid 2 BW. De door de rechtbank in rov. 5.2.5 uitgesproken voor reële executie vatbaar verklaarde veroordeling tot medewerking aan levering staat daarmee in onlosmakelijk verband met alle in rov. 5.2 opgenomen eindoordelen waartegen het hoger beroep zich richt, te weten de wijze van verdeling (zoals volgt uit rov. 4.9 tot en met 4.14 van het vonnis waarvan beroep) en de wijze van verkoop (zoals volgt uit rov. 4.15 tot en met 4.28 van het vonnis waarvan beroep).

Het voorgaande leidt tot de slotsom dat [appellant] niet-ontvankelijk is in zijn hoger beroep. De overige stellingen en weren behoeven geen verdere bespreking.

De rechtbank ziet in de familierelatie aanleiding om te bepalen dat ieder de eigen kosten draagt, ook die in het incident. Op dat gebruik kan een uitzondering worden gemaakt als een vordering (in incident) nodeloos is ingesteld, maar daarvan is onvoldoende gebleken.