Parket bij de Hoge Raad 10-07-2026, ECLI:NL:PHR:2026:721

In deze cassatieprocedure staat de vraag centraal of de man ‘economisch eigenaar’ is van aandelen van een B.V. en of die ‘economische eigendom’ een goed is dat in de te verdelen (ontbonden) huwelijksgemeenschap valt. Het betreft een vervolg op HR 8 november 2024, ECLI:NL:HR:2024:1601. De conclusie is, niet verrassend, dat ‘economische eigendom’ als zodanig geen goed is dat in de (ontbonden) huwelijksgemeenschap valt. Dit sluit echter niet uit dat een recht dat ontleend wordt aan een rechtsverhouding tussen de rechthebbende en de belanghebbende wél als goed wordt gekwalificeerd. Het hof heeft zijn oordeel dat de man een dergelijk recht heeft mijns inziens onvoldoende gemotiveerd.

In deze procedure hebben de vrouw en de man de verdeling verzocht van de tussen partijen bestaande gemeenschap van goederen.

Op 29 november 2020 hebben partijen een ‘Overeenkomst toedelen aandelen tevens vaststellingsovereenkomst’ getekend. Hierin is onder meer bepaald dat alle aandelen in de B.V. worden toegedeeld aan de man en dat de aandelen per 31 december 2019 een waarde vertegenwoordigen van € 180.551,-.

De rechtbank Oost-Brabant heeft bij beschikkingen van 5 februari 2021 en 10 december 2021 ten aanzien van de aandelen in de B.V. vastgesteld dat tussen partijen niet in geschil is dat deze aan de man toegedeeld dienen te worden. De rechtbank heeft aldus beslist en bepaald dat de man aan de vrouw ter zake van overbedeling € 90.275,50 dient te voldoen.

De man is in hoger beroep gekomen van de beschikkingen. Hij heeft onder meer verzocht de beschikkingen te vernietigen wat betreft de beslissing over de aandelen van de B.V. en om voor recht te verklaren dat deze aandelen geen deel hebben uitgemaakt van de huwelijksgemeenschap en dat de man de door partijen ondertekende overeenkomst van 29 november 2020 terecht, op goede gronden, heeft vernietigd. Door de vrouw is verweer gevoerd.

De vrouw heeft gesteld dat de man ‘economisch eigenaar’ van de aandelen is, waardoor de waarde van de aandelen toch als vermogensbestanddeel in de verdeling betrokken kunnen worden. De man heeft hiertegen verweer gevoerd.

Het hof overweegt als volgt. Met het begrip economische eigendom wordt gedoeld op het bestaan van een aantal verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen met betrekking tot een goed, die niet in alle gevallen dezelfde inhoud behoeven te hebben.i [voetnoot hof: HR 5 maart 2004, ECLI:NL:HR:2004:AN9687 (Vagobel/Geldnet), rov. 3.3.1.; HR 10 juni 2022, ECLI:NL:HR:2022:852, rov. 3.1.3] Het BW kent dit begrip als zodanig niet, maar in de praktijk is het een belangrijke rechtsfiguur, zowel in het burgerlijke recht als in het fiscale recht. De Wet op belastingen van rechtsverkeer (Wbr) geeft wel een definitie van het begrip economische eigendom. Artikel 2 lid 1 Wbr bepaalt dat overdrachtsbelasting wordt geheven ter zake van de verkrijging van in Nederland gelegen onroerende zaken of van rechten waaraan deze zijn onderworpen. In lid 2 van dit artikel staat:

Naar het oordeel van het hof kan hieruit worden afgeleid dat de man zich – ook naar buiten toe – als aandeelhouder heeft gedragen en dat hij en alle andere betrokkenen, zoals zijn moeder, zijn broers en zussen en de vrouw ervan uitgingen dat de aandelen van hem waren. Iedereen, ook de boekhouder van de man, is hier jarenlang van uitgegaan. Bij het nemen van beslissingen heeft de man steeds volledig zelfstandig gehandeld. Van overleg met de moeder is geen sprake geweest, zo blijkt uit de verklaring van de man tijdens de zitting in hoger beroep. Vaststaat dat de waarde van de aandelen in de verhouding van de man tot zijn moeder geheel aan de man toekwam en niet aan zijn moeder als juridisch gerechtigde tot die aandelen. De man had aldus verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen met betrekking tot de aandelen in de B.V. die een belang van de man bij die aandelen vertegenwoordigden, waaronder het belang van waardeverandering van die aandelen.

De ‘economische eigendom’ van de aandelen in de B.V. komt dan ook aan de man toe en de daarmee verband houdende obligatoire rechten en verplichtingen zijn daarmee in de tussen partijen bestaande huwelijksgemeenschap gevallen. Deze ‘economische eigendom’ vertegenwoordigt een waarde. Geen van partijen heeft aangevoerd dat de waarde van de ‘economische eigendom’ afwijkt van de waarde van de juridische gerechtigdheid tot de aandelen, en het hof is ook anderszins niet gebleken dat dit het geval is. Tussen partijen is de waarde van de aandelen geen punt van discussie. Tegen het oordeel van de rechtbank dat de aandelen een waarde van € 180.551,- vertegenwoordigen is geen grief gericht, zodat het hof hiervan uitgaat. In dat kader is de man gehouden de helft hiervan aan de vrouw te betalen.”

De man heeft tijdig cassatieberoep ingesteld. De vrouw heeft geconcludeerd tot verwerping van het cassatieberoep.

Het middel van cassatie is onderverdeeld in drie onderdelen (‘klachten’). Onderdeel 1 is op zijn beurt weer onderverdeeld in vier subonderdelen.

Ik zie aanleiding om eerst onderdeel 2 te behandelen. Dat onderdeel richt zich tegen het oordeel van het hof in r.o. 2.24 en 2.25 dat de economische eigendom van de aandelen in de B.V. aan de man toekomt, en dat de daarmee verband houdende obligatoire rechten en verplichtingen in de tussen partijen bestaande huwelijksgemeenschap zijn gevallen.

Onderdeel 2 bevat de rechtsklacht dat het hof met zijn oordelen heeft miskend dat economische eigendom geen goed is in de zin van art. 3:1 BW, en economische eigendom daarom ook niet tot een huwelijksgemeenschap (art. 1:94 BW) kan behoren.

De term ‘economische eigendom’ wordt in de praktijk gebruikt om aan te duiden dat iemand – de ‘economisch eigenaar’ – in verbintenisrechtelijk opzicht aanspraken en eventuele verplichtingen heeft ten aanzien van een goed die min of meer meebrengen dat diegene de waarde van dat goed geniet, als ware hij, in zoverre, eigenaar. ⁴ Bijgevolg worden daaraan in bepaalde gevallen ook fiscale gevolgen aan verbonden (vergelijk r.o. 2.22 van de bestreden beschikking). Zoals hierna zal blijken, hebben die aanspraken en eventuele verplichtingen echter geen vastomlijnde inhoud en al zeker geen goederenrechtelijke implicaties, anders dan dat er vorderingsrechten zullen zijn die tot het vermogen van de ‘economisch eigenaar’ behoren.

Onder verwijzing naar die wetsgeschiedenis heeft de Hoge Raad in het Nebula-arrest overwogen dat het begrip economische eigendom geen regeling heeft gevonden in het Burgerlijk Wetboek, en dat economische eigendom dus moet worden opgevat als een samenvattende benaming zonder zelfstandige betekenis van de rechtsverhouding tussen partijen die de ‘economische eigendom’ in het leven hebben geroepen. ⁶ In lijn hiermee had de Hoge Raad eerder al in het Vagobel/Geldnet-arrest overwogen dat met economische eigendom wordt gedoeld op het bestaan van een aantal verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen met betrekking tot een goed, die niet in alle gevallen dezelfde inhoud behoeven te hebben. ⁷ Hoewel met het gebruik van de term ‘economische eigendom’ de suggestie wordt gewekt dat het als zodanig een subjectief recht betreft, gaat het in werkelijkheid dus meestal om een contractuele relatie met rechten en verplichtingen. ⁸

‘Economische eigendom’ is dus een diffuus paraplubegrip waarmee men bij de bepaling van civielrechtelijke rechtsposities niet per se iets opschiet. Het is zoals gezegd een begrip dat niet in het Burgerlijk Wetboek is opgenomen en ook niet op grond van rechtspraak een vastomlijnde privaatrechtelijke betekenis heeft. Vanwege de onbepaaldheid van het begrip ‘economische eigendom’ is in civielrechtelijk opzicht dan ook niet relevant of een bepaalde rechtsverhouding als zodanig kan worden gekwalificeerd. Uiteindelijk zijn de betrokken (contractuele) rechtsverhoudingen beslissend, namelijk of tussen partijen rechten en verplichtingen ten aanzien van een goed zijn ontstaan. Dit zal beoordeeld dienen te worden aan de hand van de wilsvertrouwensleer.

Nu ‘economische eigendom’ als zodanig geen goed in de zin van art. 3:1 BW is, kan het als zodanig ook niet in een huwelijksgemeenschap vallen. ⁹ Dit sluit echter niet uit dat een recht dat ontleend wordt aan een rechtsverhouding tussen de eigenaar – dus in juridische zin – en de belanghebbende wél als goed wordt gekwalificeerd. Vorderingsrechten zijn vermogensrechten als bedoeld in art. 3:6 BW, en daarmee goederen als bedoeld in art. 3:1 BW die dus in de gemeenschap van goederen kunnen vallen (art. 1:94 lid 2 BW) .

Anders dan het onderdeel lijkt te betogen, is het hof er in r.o. 2.24 en 2.25 niet van uitgegaan dat de ‘economische eigendom’ van de aandelen een goed betreft dat in de huwelijksgemeenschap valt. Het heeft immers slechts overwogen dat de met de economische eigendom verband houdende obligatoire rechten en verplichtingen in de huwelijksgemeenschap zijn gevallen. De klacht kan dan ook niet slagen.

Onderdeel 1 richt zich ook tegen het oordeel van het hof dat de ‘economische eigendom’ van de aandelen in de B.V. aan de man toekomt en dat de daarmee verband houdende obligatoire rechten en verplichtingen in de huwelijksgemeenschap zijn gevallen.

Onderdeel 1.1 klaagt meer specifiek over het oordeel van het hof in r.o. 2.24 dat vaststaat dat de waarde van de aandelen in de verhouding van de man tot zijn moeder geheel aan de man zijn toegekomen en niet aan zijn moeder als juridisch gerechtigde tot die aandelen, en dat de man aldus verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen betreffende de aandelen in de B.V. heeft gehad die een belang van de man bij die aandelen vertegenwoordigen, waaronder het belang van waardeverandering van die aandelen.

Het onderdeel klaagt dat het hof hiermee in strijd met art. 24 Rv buiten de grenzen van de rechtsstrijd van partijen is getreden. Aangevoerd wordt dat de vrouw niet heeft gesteld dat de man die verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen jegens zijn moeder heeft gehad, laat staan dat een dergelijke verbintenisrechtelijke aanspraak in de stellingen van de vrouw geconcretiseerd zou zijn. Volgens het onderdeel heeft de vrouw namelijk in dat kader slechts gesteld dat de B.V. en het daarin opgebouwde kapitaal ‘voor rekening en risico’ van de man zijn gekomen, en dat dit ‘dus’ ook zou gelden voor de waardestijging en daling. Op welke wijze het risico van waardeverandering zich in het vermogen van de man zou (kunnen) manifesteren is door de vrouw evenmin gesteld.

De uitleg van de gedingstukken was voorbehouden aan het hof en kan in cassatie niet op juistheid worden getoetst. Kennelijk heeft het hof de stellingen van de vrouw zo uitgelegd dat zij er een beroep op heeft gedaan dat de man ten aanzien van de aandelen verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen jegens zijn moeder had. Is die uitleg onbegrijpelijk? Nee, dat denk ik niet. Ik meen dat uit de hiervoor geciteerde stellingen van de vrouw valt af te leiden dat zij wel degelijk heeft gesteld dat de man verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen jegens zijn moeder had. Impliciet volgt dit reeds uit de door de vrouw gehanteerde term ‘economische eigendom’, dat zoals gezegd een samenvattende benaming is voor rechten en verplichtingen met betrekking tot een goed. De stelling dat de man de economische eigendom had van de aandelen, en dat het in de B.V. opgebouwde kapitaal ‘voor rekening en risico’ van de man zijn gekomen, en dat dit ‘dus’ ook zou gelden voor de waardestijging en -daling waarde, veronderstelt immers verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen jegens de rechthebbende van de aandelen. Daar komt bij dat de vrouw onder 42 ook heeft aangevoerd dat een ‘eventuele aankoopprijs vanuit gemeenschapsgeld is voldaan’ en onder 44 dat de man op grond van een tussen hem en zijn moeder gesloten overeenkomst de aandelen van de B.V. geleverd zou krijgen. De vrouw heeft dan ook een beroep gedaan dat de man ten aanzien van de aandelen verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen had jegens zijn moeder, en het hof is dan ook niet buiten de grenzen van de rechtsstrijd getreden.

Volgens onderdeel 1.2 is het in onderdeel 1.1 bestreden oordeel ook onbegrijpelijk en/of geeft dit blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Volgens het onderdeel gaat het er om of er een rechtsverhouding tussen de man en zijn moeder bestond, inhoudende verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen van de man jegens zijn moeder ten aanzien van de aandelen. Het oordeel – dat vast zou staan dat de waarde van de aandelen in de verhouding van de man tot zijn moeder geheel aan de man toegekomen zou zijn en niet aan zijn moeder als juridisch gerechtigde tot die aandelen, en dat de man aldus verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen betreffende de aandelen in de B.V. heeft gehad die een belang van de man bij die aandelen vertegenwoordigen, waaronder het belang van waardeverandering van die aandelen – wordt niet (voldoende) gedragen door hetgeen aan die oordelen in rechtsoverwegingen 2.23 en 2.24 voorafgaat, aldus het onderdeel.

Door het hof is in rechtsoverweging 2.23 en 2.24 samengevat overwogen dat niet alleen partijen maar iedereen, waaronder de moeder, broers en zussen van de man, in ieder geval vanaf het overlijden van de vader van de man (eind 1994), in de veronderstelling verkeerden dat de aandelen in de B.V. aan de man toebehoorden, en dat de man daar ook naar heeft gehandeld en zelfstandig (zonder overleg met moeder) alle beslissing heeft genomen die aan de (juridisch) aandeelhouder zijn voorbehouden. Vervolgens concludeert het hof in rechtsoverweging 2.24 dat ‘vaststaat’ dat de waarde van de aandelen in de verhouding van de man tot zijn moeder geheel aan de man toekwam en niet aan zijn moeder als juridisch gerechtigde tot die aandelen en dat de man aldus verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen had met betrekking tot de aandelen in de B.V. die een belang van de man bij die aandelen vertegenwoordigden, waaronder het belang van waardeverandering van die aandelen.

Ik ben het met de klacht eens dat het erom gaat of er een rechtsverhouding tussen de man en zijn moeder bestond, inhoudende verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen van de man jegens zijn moeder ten aanzien van de aandelen (en dat dus niet bepalend is of voldaan is aan enige definitie van ‘economische eigendom’, zie hiervoor onder ‎3.7). ¹⁰ Ook ben ik het ermee eens dat op basis van de door het hof gegeven motivering niet de conclusie kan worden getrokken dat de man jegens de moeder verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen had met betrekking tot de aandelen in de B.V. die een belang van de man bij die aandelen vertegenwoordigden. Dat de man zich als rechthebbende gedroeg, en dat iedereen ook ervan uitging dat de man de rechthebbende was, betekent immers niet automatisch dat door die ‘onjuiste voorstelling van zaken’ vaststaat dat de waarde van de aandelen aan de man toekwam of dat er vermogensrechten ten aanzien van die aandelen ontstonden. Ik meen dan ook dat het oordeel van het hof niet voldoende begrijpelijk is gemotiveerd, en dat de klacht slaagt. ¹¹

Overigens wil het voorgaande niet zeggen dat er tussen de man en de moeder geen rechtsverhouding kan bestaan met betrekking tot de aandelen, die meebrengt dat de man jegens zijn moeder bepaalde rechten had. Of dat het geval is, zal aan de hand van de wilsvertrouwensleer (die besloten ligt in 3:33 en 3:35 BW) bepaald dienen te worden, waarbij van belang is hetgeen betrokken partijen daaromtrent jegens elkaar hebben verklaard en over en weer uit elkaars verklaringen en gedragingen hebben afgeleid en redelijkerwijs mochten afleiden. ¹² Daarbij merk ik op dat die verklaringen gelet op artikel 3:37 lid 1 BW in iedere vorm kunnen geschieden, en dus ook in één of meer gedragingen besloten kunnen liggen.

Ik heb mij overigens ook nog de vraag gesteld of het oordeel van het hof niet ruimer gelezen zou moeten worden, inhoudende dat het hof impliciet de wilsvertrouwensleer heeft toegepast. Ik meen echter dat die uitleg niet kan worden aanvaard. Als het hof dit aan zijn oordeel ten grondslag had willen leggen, dan had het daarvan duidelijker blijk moeten geven.

Onderdeel 1.3 klaagt dat de door subonderdeel 1.1 bestreden oordelen onvoldoende begrijpelijk zijn in het licht van een viertal door de man ingenomen essentiële stellingen. Die stellingen komen erop neer dat de moeder na het overlijden van de vader op 30 december 1994 enig aandeelhouder was en dat een overdracht van de aandelen aan de man nimmer heeft plaatsgevonden en daarover ook nimmer iets op papier is gesteld.

Uitgaande van het oordeel van het hof dat de ‘economische eigendom’ van de aandelen bij de man ligt (lees: dat de man rechten en verplichtingen heeft die ‘economische eigendom’ worden genoemd), kan deze klacht niet slagen. De genoemde stellingen zien op de (juridische) overdracht van de aandelen. Het hof is er gelet op die stellingen van uitgegaan dat de aandelen na het overlijden van de vader aan de moeder ¹³ toekwamen, en dat van een overdracht van de aandelen aan de man geen sprake is geweest. Van essentiële stellingen is dus geen sprake.

Ook klaagt het onderdeel dat het oordeel van het hof onvoldoende begrijpelijk is gemotiveerd gelet op de essentiële stelling van de man dat – kort gezegd – de aandelen zich nog in de onverdeelde nalatenschap bevinden, de man slechts voor 1/8ste deel daartoe gerechtigd is ¹⁴ en de andere erfgenamen hun deel kunnen opeisen. Gelet daarop zou niet in te zien waarom het risico van waardeverandering bij de man zou liggen of gelegen zou hebben.

Ook in dit geval meen ik, uitgaande van het oordeel van het hof dat de ‘economische eigendom’ bij de man ligt, dat van een essentiële stelling geen sprake is. Het hof is ervan uitgegaan dat de moeder na het overlijden van de vader rechthebbende was ten aanzien van de aandelen en dat ook is gebleven. Wel is de man volgens het hof ‘economisch eigenaar’ van de aandelen geworden. Door het overlijden van de moeder maken de aandelen deel uit van de onverdeelde nalatenschap, maar dat geldt ook voor eventuele vermogensrechten van de man ten aanzien van de aandelen (zijnde de ‘economische eigendom’). De uit een overeenkomst voortvloeiende rechten en verplichtingen gaan immers in beginsel over op de rechtsopvolgers onder algemene titel (art. 6:249 BW ¹⁵), hetgeen betekent dat de man jegens de erfgenamen nog steeds recht heeft op zijn ‘economische eigendom’ (de rechten en verplichtingen ‘ten aanzien van’ de aandelen). Dat de aandelen zich in de onverdeelde nalatenschap bevinden, doet dus niet af aan de ‘economische eigendom’.

Onderdeel 1.4 bevat de voortbouwklacht dat het oordeel van het hof in r.o. 4.25, dat de ‘economische eigendom’ van de aandelen in de B.V. aan de man toekomt en de daarmee verband houdende obligatoire rechten en verplichtingen daarmee in de tussen partijen bestaande huwelijksgemeenschap zijn gevallen, niet in stand kan blijven gelet op de uitkomst van de onderdelen 1.1 tot en met 1.3. Deze voortbouwklacht is gegrond. Het oordeel bouwt voort op het door onderdeel 1.2. met succes bestreden oordeel, en kan daarom niet in stand blijven. ¹⁶

Onderdeel 3 richt een rechtsklacht tegen het oordeel van het hof in r.o. 2.22 dat het voor de invulling van het begrip ‘economische eigendom’ naar burgerlijk recht aansluiting zoekt bij de ‘fiscale definitie’ in art. 2 lid 2 van de Wet op belastingen van rechtsverkeer (hierna Wbr). Volgens het onderdeel is onjuist dat het hof voor de invulling van het begrip ‘economische eigendom’ naar burgerlijk recht aansluiting zoekt bij de ‘fiscale definitie’ in art. 2 lid 2 Wbr. De lat voor ‘economische eigendom’ zou in de Wbr bewust veel lager zijn gelegd. Bovendien zou het hof hebben miskend dat uit de fiscale aard en de strekking van art. 2 lid 2 Wbr volgt dat deze wetsbepaling geen relevantie heeft bij de beantwoording van de vraag of in casu de ‘economische eigendom’ van de aandelen in de huwelijksgemeenschap gekomen zou zijn.

Zoals ik hiervoor onder ‎3.7 heb opgemerkt is in civielrechtelijk opzicht niet relevant of een rechtsverhouding als ‘economische eigendom’ kan worden gekwalificeerd. Bepalend is of uit de rechtsverhouding tussen partijen rechten en verplichtingen ten aanzien van een goed voortvloeien. Het zoeken van aansluiting bij de fiscale definitie van ‘economische eigendom’ is daarom geen zinvolle bezigheid.

Doordat het hof overweegt dat het voor de invulling van het begrip ‘economische eigendom’ niettemin aansluiting zoekt bij de fiscale definitie in art. 2 lid 2 Wbr, lijkt het hof aan het begrip ‘economische eigendom’ in civielrechtelijk opzicht toch – ten onrechte – betekenis toe te kennen. De fiscale definitie is specifiek bedoeld om voor fiscale doeleinden vast te kunnen stellen of sprake is van ‘economische eigendom’ en is niet geschikt als maatstaf voor de vaststelling van na echtscheiding te verdelen vermogensbestanddelen. Ik ben het dan ook met de klacht eens dat het er kort gezegd om gaat of er een rechtsverhouding tussen de man en zijn moeder bestond die tot een vermogensrecht van de man heeft geleid, ¹⁷ en dat onjuist is dat het hof overweegt dat voor de invulling van het begrip ‘economische eigendom’ aansluiting wordt gezocht bij de fiscale definitie in art. 2 lid 2 Wbr.

Voor zover het hof getoetst heeft aan het begrip ‘economische eigendom’ als omschreven in art. 2 lid 2 Wbr, slaagt de klacht. Overigens zou het oordeel van het hof ook zo gelezen kunnen worden dat het uiteindelijk niet daadwerkelijk heeft getoetst aan deze maatstaf, maar toch slechts heeft beoordeeld of er een rechtsverhouding tussen de man en zijn moeder bestond, inhoudende verbintenisrechtelijke rechten en verplichtingen van de man jegens zijn moeder. In dat geval heeft de man geen belang bij de klacht. Zie over dit laatste nr. 3.19.