Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 02-06-2026, ECLI:NL:GHARL:2026:3585

[appellant] heeft hoger beroep ingesteld bij het gerechtshof (hierna: het hof) tegen het vonnis dat de rechtbank Gelderland, zittingsplaats Zutphen (hierna: de rechtbank) op 20 november 2024 tussen partijen heeft uitgesproken. Het verloop van de procedure in hoger beroep blijkt uit:

• de dagvaarding in hoger beroep

• het arrest van 1 april 2025

• het verslag (proces-verbaal) van de enkelvoudige mondelinge behandeling die op 1 mei 2025 is gehouden

• de memorie van grieven

• de memorie van antwoord

• bijlage T33 van [appellant]

• het verslag (proces-verbaal) van de mondelinge behandeling die op 23 maart 2026 is gehouden

Partijen hebben het hof gevraagd opnieuw arrest te wijzen.

De moeder van partijen (moeder) is op 21 september 2021 overleden. Zij heeft op 7 september 2012 een testament gemaakt. Zij heeft daarin [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] tot haar enige erfgenamen benoemd en [appellant] onterfd. Zij heeft [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] ook benoemd tot executeurs. [appellant] heeft aanspraak gemaakt op haar legitieme portie.

De vader van partijen is op 1 december 1996 overleden met achterlating van moeder en de drie kinderen als zijn erfgenamen. Op grond van de horizontale ouderlijke boedelverdeling (artikel 4:1167 BW (oud)) die vader heeft gemaakt zijn alle goederen en schulden van zijn nalatenschap overgegaan op moeder en hebben de kinderen een vordering op moeder gekregen.

Vader had een landbouwbedrijf, dat al vier generaties in het bezit van zijn familie was. Hij exploiteerde dat bedrijf aanvankelijk als eenmanszaak en in zijn sterfjaar in de vorm van een vennootschap onder firma met moeder en [appellant] (‘ [bedrijfsnaam] ’), die deze vennootschap onder firma samen hebben voortgezet. Na ontbinding van deze vennootschap onder firma op 2 januari 2012 hebben moeder en [appellant] het vermogen daarvan verdeeld en heeft moeder het landbouwbedrijf alleen voortgezet. Op enig moment na het overlijden van vader zijn moeder en [appellant] ernstig gebrouilleerd geraakt.

Met ingang van 1 januari 2014 zijn moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] een vennootschap onder firma aangegaan: ‘ [bedrijfsnaam] ’ (hierna: de vof). Zij hebben de overeenkomst van vennootschap onder firma vastgelegd in een onderhandse akte (getekend op 15 juni 2014).

Bij het aangaan van de overeenkomst van vennootschap onder firma hebben moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] het volgende in aanmerking genomen:

Moeder heeft in de vof onder meer juridisch ingebracht de roerende zaken, veestapel, machines en voorraden en vermogensrechten en economisch ingebracht onroerende zaken (bedrijfsgebouwen met ondergrond en erf en wat daarbij hoort en percelen cultuurgrond). Moeder heeft zich de stille reserves op de goederen die zij heeft ingebracht voorbehouden met uitzondering van die op de percelen cultuurgrond. Moeder heeft uitdrukkelijk niet ingebracht het woonhuis met wat daarbij hoort.

Moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben afgesproken dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] als moeder overlijdt het recht hebben het bedrijf van de vof voort te zetten en dat het aandeel van moeder in het vermogen van de vof dan op hen in gelijke delen overgaat, ter waarborging van de continuïteit van het bedrijf. Moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben verder afgesproken:

1. De voortzettende vennoot verkrijgt krachtens verdeling het aandeel van de niet-voortzettende vennoot in alle goederen die deel uitmaken van het vennootschapsvermogen, onder de gehoudenheid de waarde van dat aandeel in geld uit te keren aan de niet-voortzettende vennoot. De verdeling vindt plaats aan het einde van het

2. De voortzettende vennoot heeft het recht om de vermogensrechten op de onroerende

Met ingang van 1 februari 2014 zijn A.J.G. [persoon1] enerzijds en moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] anderzijds een overeenkomst van maatschap aangegaan: ‘Mts. [maatschap] ’. Zij hebben de overeenkomst van maatschap vastgelegd in een onderhandse akte (getekend op 30 oktober 2014). De maatschap is aangegaan voor bepaalde tijd tot 31 december 2026 en heeft tot doel de uitoefening van een agrarisch bedrijf. [persoon1] heeft in de maatschap ingebracht het gebruik en genot van percelen cultuurgrond (22.77.15 hectare); moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hun kennis, relaties, arbeid en vlijt. Na het overlijden van moeder hebben [persoon1] , [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] de afspraken over de maatschap Mts. [maatschap] gewijzigd en aangevuld (onderhandse akte getekend op 12 juni 2024). Zij hebben de duur van de overeenkomst van maatschap verlengd tot 31 december 2030 en een perceel van 2.75.10 hectare onttrokken aan het gebruik en genot door de maatschap.

Na het overlijden van moeder hebben [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] Agrivesta Stap BV opdracht gegeven om de 21.92.51 hectare eigen grond van de vof met het oog op de aangifte voor de erfbelasting en het uittreden van moeder uit de vof te taxeren. Agrivesta Stap BV komt in haar taxatierapport van 3 mei 2022 uit op een waarde in het economisch verkeer voor de percelen grond en de bedrijfsgebouwen van € 1.447.000. De accountant van de vof heeft aan de hand van artikel 17 lid 1 van de vof-akte het aandeel van moeder in de vof berekend op € 271.950 en die berekening en de uitgangspunten daarvoor toegelicht in een brief aan [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] die in dit geding is overgelegd. De accountant is daarbij uitgegaan van de taxatie van Agrivesta Stap BV. Het aandeel van moeder in de vof is voor de erfbelasting aangegeven voor € 271.950. De Inspecteur heeft bij het bepalen van de aanslag erfbelasting deze waardering gevolgd.

[appellant] heeft met het oog op de afwikkeling van de nalatenschap van moeder de 21.92.51 hectare eigen grond van de vof laten taxeren door Van Kessel & Van Gellicum Makelaars en Taxateurs BV, die in het taxatierapport van 28 februari 2024 uitkomen op een waarde in het economisch verkeer van € 1.731.500.

[appellant] heeft [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] gedagvaard en gevorderd dat de rechtbank voor recht verklaard dat haar legitimaire aanspraak € 280.675,66 bedraagt dan wel een bedrag dat de rechtbank zal bepalen.

De rechtbank heeft voor recht verklaard dat de legitieme aanspraak van [appellant] € 1.379,08 bedraagt, te vermeerderen met 1/6e deel van het aandeel van moeder in de nalatenschap van oma. De bedoeling van het hoger beroep is dat het hof alsnog voor recht verklaart dat de legitimaire aanspraak van [appellant] € 280.675,66 bedraagt dan wel een bedrag dat het hof zal bepalen.

Het hof zal beslissen dat:

• het bedrijf van de vof een ‘echt’ bedrijf is en geen hobby of belegging;

• het niet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] voor de berekening van de legitieme portie uitgaan van de afspraak over de waardering in artikel 17 van de vof-akte;

• in het aangaan van de vof door moeder met [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] en in de beëindiging van die vof geen gift van moeder aan [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] besloten ligt;

• het verdelings- en overnemingsbeding in de overeenkomst van vennootschap onder firma van moeder en [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] geen quasi-legaat in de zin van artikel 4:126 lid 2 letter a BW is.

Het hof licht dat hierna toe. Het hof laat het vonnis van de rechtbank in stand en bepaalt dat [appellant] de kosten die [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben gemaakt in de procedure bij het hof dit hoger beroep aan hen moet vergoeden.

In dit geding gaat het om de legitieme portie van [appellant] in de nalatenschap van moeder. Haar legitieme portie is 1/6e deel van de legitimaire massa of 1/6e x (W+G-S). W is de waarde van de goederen van de nalatenschap op de sterfdag van moeder (21 september 2021). G zijn de in aanmerking te nemen giften. S zijn de schulden op de sterfdag van moeder vermeld in artikel 4:7 lid 1 onder a tot en met c en f BW (artikel 4:65 BW) . De rechtbank heeft de legitimaire massa in de nalatenschap van moeder op grond van artikel 4:65 BW vastgesteld als volgt:

1. het aandeel van moeder in de vof € 271.950

2. de juridische eigendom van niet-bebouwde onroerende zaken € 0

3. het aandeel van moeder in de maatschap [maatschap] € 5.113

4. volkswagen Polo 2007 € 2.250

5. aandeel in de nalatenschap van oma PM

6. bankrekeningen Rabobank € 39.649

€ 1.819

vordering op de vof € 5.000

totaal goederen € 325.781

1. uitvaartkosten € 10.507,50

2. erfdelen in de nalatenschap van vader € 286.999

3. schuld aan de bank € 20.000

totaal schulden € 317.506,50.

[appellant] stelt dat de vof geen bedrijf is, maar een hobbyproject en een belegging. Dat heeft de rechtbank volgens haar miskend. [appellant] bestrijdt het oordeel van de rechtbank dat de vof een bedrijf uitoefent met haar grieven 1-4. Omdat de vof slechts een hobby of een belegging is, moeten alle zaken van de vof, zowel roerende als onroerende, en de vermogensrechten bij de verblijving aan en overneming door [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] bij het overlijden van moeder in afwijking van artikel 17 van de overeenkomst van vennootschap onder firma worden gewaardeerd op de waarde in het economisch verkeer. Er is geen aanleiding die goederen te waarderen overeenkomstig een waarde waarbij een externe financier een lening voor de overname van het bedrijf wenst te verstrekken en waarbij tevens een lonende exploitatie van het bedrijf mogelijk is.

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] betwisten dat de vof een hobby of een belegging is. De vof oefende ten tijde van het overlijden van moeder wel degelijk een echt agrarisch bedrijf uit en doet dat na de voortzetting door [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] nog steeds.

Het hof overweegt het volgende. Het is niet eenvoudig een grens te trekken tussen bedrijf en hobby/belegging. Om de stelling van [appellant] en vervolgens haar grieven I-IV te beoordelen hanteert het hof de maatstaf die de pachtkamer van het hof heeft ontwikkeld voor de vraag wanneer sprake is van bedrijfsmatige uitoefening van de landbouw op gepachte onroerende zaken (artikel 7:312 BW) . Die maatstaf bevat een aantal gezichtspunten die ook in het debat van partijen aan de orde komen en is zo algemeen geformuleerd dat zij ook buiten het kader van de pacht toepassing kan vinden.

Voor bedrijfsmatige uitoefening van de landbouw moet sprake zijn van een complex van economische activiteiten, gericht op winst door uitoefening van de landbouw. Daarvoor zijn de volgende gezichtspunten in het bijzonder van belang:

1. de omvang van het bedrijf en de onderlinge samenhang tussen de diverse bedrijfsactiviteiten;

2. de vraag of de voor toekomstige winstkansen noodzakelijke investeringen plaatsvinden;

3. het redelijkerwijs te verwachten ondernemingsrendement;

4. e vraag of de gebruiker een hoofdfunctie buiten de landbouw heeft;

een en ander in onderlinge samenhang te beschouwen en met inachtneming van de overige omstandigheden van het geval. ¹

a. de omvang van het bedrijf en de onderlinge samenhang tussen de diverse bedrijfsactiviteiten

Voor de gegevens over de omvang van het bedrijf van de vof slaat het hof acht op:

• het meerjarenoverzicht over de jaren 2019-2023 dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] in het geding hebben gebracht met daarop alle opbrengsten en kosten uitgesplitst per post, ook de jaarlijks ontvangen bedragen voor vee, gewasteelten, betalingsrechten, en de jaarlijkse bedrijfsresultaten; (productie 3 bij conclusie van antwoord);

• de fiscale balansen bij de aangifte IB over de jaren 2019-2022 met daarop de activa en passiva, waaronder het ondernemingsvermogen en de fiscale winst- en verliesrekeningen (productie 4);

• het financieel jaarverslag van Rundveebedrijf Prijs VOF 2018 (productie 5);

• het ‘Beheercontract tussen Collectief Rivierenland en deelnemer’ waarin de Coöperatieve Agrarische Natuurbeheervereniging Collectief Rivierenland U.A en Rundveebedrijf Prijs VOF afspraken hebben gemaakt over agrarisch natuur- en landschapsbeheer (productie 6) met bijlagen (productie 7 en 8);

• de overeenkomst van vennootschap onder firma en de overeenkomst van maatschap Mts. [maatschap] (2014) en aanvulling/wijziging daarvan (2024)’.

b. Vinden voor toekomstige winstkansen noodzakelijke investeringen plaats?

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] voeren aan dat zij wel van plan zijn om investeringen te doen (zoals het asbestdak en de trekker vervangen en grond bijkopen), maar dat zij dat nu nog niet kunnen en ook nog niet kunnen groeien, omdat hun de vordering van [appellant] van € 280.267,65 boven het hoofd hangt. Het bedrijf stagneert nu. Zij hebben ook € 95.666,33 uit het bedrijf moeten onttrekken om het erfdeel van [appellant] in de nalatenschap van vader uit te keren.

c. het redelijkerwijs te verwachten ondernemingsrendement;

d. de vraag of de gebruiker een hoofdfunctie buiten de landbouw heeft;

Het hof is op grond van de gegevens die hiervoor in 3.6. zijn vermeld en die niet zijn weersproken van oordeel dat de activiteiten van de vof zijn aan te merken als bedrijfsmatige uitoefening van de landbouw. Er is sprake van een complex van economische activiteiten, gericht op winst door uitoefening van de landbouw. Het hof zal vervolgens de grieven I-IV van [appellant] bespreken tegen de achtergrond van wat hiervoor in 3.5. en 3.6. is overwogen.

[appellant] stelt dat de arbeid en vlijt die [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben ingebracht heel beperkt is. Zij hadden in 2014 al een andere betrekking ( [geïntimeerde1] als vrachtwagenchauffeur en [geïntimeerde2] zoals [appellant] zegt hovenier) en hebben die daarna gehouden. De vof had en heeft niet als doel om echt een landbouwbedrijf uit te oefenen en daarmee in het levensonderhoud te voorzien. De vof drijft een rundveehouderij die klein van omvang is (17 koeien, 11 stuks jongvee en 1 stier). Het is een gemeenschappelijke hobby of een belegging, doordat de grond in waarde stijgt. De omzet bestaat grotendeels uit Europese subsidies en beheersvergoedingen voor het niet bewerken van het land. [appellant] stelt verder dat het houden van 35 zoogkoeien geen haalbare zaak is en onderbouwt dat met een bericht van [adviseur] , werkzaam bij J.V.L. Support Financieel Agrarisch Advies (productie T25). [adviseur] gaat uit van 35 koeien en 50 hectare (kruidenrijk) land en maakt een schatting van omzet, kosten en resultaten voor de jaren 2025-2030 en komt tot een negatief bedrijfsresultaat over die jaren.

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] wijzen erop dat het bedrijf van de vof geen hobby is en dat zij 20 tot 30 uur per week op het bedrijf werken. Het bedrijf is hun leven. Zij hebben ook meerdere bedrijfsadviseurs. Het bedrijf is rendabel en heeft goede jaarlijkse winsten: in 2021 € 66.374, in 2022 € 40.821 en in 2023 € 53.655). Het is toekomstbestendig (biologisch vlees) en heeft groeipotentie. 48% van het jaarinkomen van [geïntimeerde1] komt uit het bedrijf, voor [geïntimeerde2] is dat 34%. Het is geen belegging. Het ondernemingsvermogen is een bron van inkomsten en niet een bron van speculatie. [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] weerspreken de bevindingen van [adviseur] dat een sluitende exploitatie van het bedrijf niet mogelijk is.

Het hof is van oordeel dat niet is komen vast te staan dat het bedrijf van de vof een hobby of een belegging is en niet tot doel heeft een landbouwbedrijf uit te oefenen. Daarvoor is onvoldoende dat het bedrijf klein is. Ook een klein bedrijf is een bedrijf. Ook is niet voldoende dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] ook een andere dienstbetrekking hebben. Uit de cijfers over de jaren 2019-2023 blijkt dat het bedrijf winstgevend is en dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] met deze resultaten naast hun inkomsten uit dienstbetrekking voor een groot deel in hun levensonderhoud voorzien. De opbrengsten uit rundvee en akkerbouw enerzijds en die uit natuur- en landschapsbeheer (overige bedrijfsopbrengsten, zoals EU betalingsrechten en SAN-subsidie) zijn beide als opbrengsten van het bedrijf aan te merken. De verhouding tussen die opbrengsten is af te lezen uit het meerjarenoverzicht 2019-2023. Daaruit volgt bijvoorbeeld dat de opbrengsten uit rundvee en akkerbouw in 2023 € 61.070 waren en de overige bedrijfsopbrengsten € 35.022. Het is niet zo dat de resultaten van de vof praktisch alleen maar bestaan uit subsidies voor natuur- en landschapsbeheer. Het hof gaat voorbij aan het bericht van [adviseur] . [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] weerspreken de bevindingen van [adviseur] . Zijn bericht doet ook niet af aan de behaalde bedrijfsresultaten die in het meerjarenoverzicht 2019-2023 zijn vermeld. Grief I van [appellant] faalt.

[appellant] stelt dat moeder een vof is aangegaan met overbuurman [persoon1] waarin [persoon1] heeft ingebracht het gebruik van percelen grond (27 hectare) en moeder haar arbeid en vlijt. Moeder heeft haar aandeel in de vof met [persoon1] ingebracht in de vof. Zo staat het op de balans van de vof over 2018 en op die over 2020, maar niet meer op die over 2022. [persoon1] heeft de vof in 2021 opgezegd. De beschikbare oppervlakte aan cultuurgrond is voor de vof meer dan verdubbeld van 20 naar 47 hectare en 2021/2022 meer dan gehalveerd tot 20 hectare. Dat doet wat met de opbrengst: 2021 € 66.374 en 2022; € 40.820. [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben niets gedaan tegen dat verlies van beschikbare grond. Dat is ook logisch, omdat het bedrijf niet meer is dan een hobby of een belegging. Het was kennelijk geen probleem de 27 hectare gronden van [persoon1] voor de bedrijfsvoering te verliezen, maar wel een probleem om iets van hun eigen gronden te verkopen om [appellant] te betalen. De rechtbank had dat in haar oordeel moeten betrekken.

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben de maatschapsakte Mts. [maatschap] in het geding gebracht. Zij wijzen erop dat naast moeder ook [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] vennoot zijn in die maatschap. Zij wijzen er verder op dat [persoon1] de maatschap niet heeft opgezegd en dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] op 12 juni 2024 aanvullende afspraken hebben gemaakt met [persoon1] en de maatschap hebben verlengd tot 31 december 2030.

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben de stellingen van [appellant] over de Mts. [maatschap] betwist en dat toegelicht onder verwijzing naar de maatschapsakten. Wat [appellant] stelt is niet komen vast te staan. Zij biedt ook geen bewijs daarvan aan. Grief II faalt.

[appellant] stelt dat het grootste deel van de omzet van de vof kwam en komt uit subsidies en vergoedingen, waarvoor [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] niets hoefden of hoeven te doen. Die subsidies houden voor een groot deel verband met de percelen die [persoon1] om niet ter beschikking heeft gesteld, waardoor sprake is van een schenking van [persoon1] . Van een lonende exploitatie van het bedrijf van de vof is sprake als twee of meer personen daaruit een inkomen kunnen halen dat hun in staat stelt nu en in de nabije toekomst in hun levensonderhoud te voorzien. Vanwege de subsidies en vergoedingen en de schenking van [persoon1] is hier geen sprake van een lonende exploitatie en is het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar uit te gaan van de redelijke agrarische waarde bij het bepalen van de legitieme portie van [appellant] .

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] wijzen erop dat agrarisch natuurbeheer een agrarische activiteit is. Zij moeten daarvoor het land bewerken en onderhouden. Het bedrijf van de vof legt zich toe op biologisch rundvee (extensieve veehouderij) en agrarisch natuurbeheer, maar ook op akker- en weidebouw; beheersvergoedingen en betalingsrechten horen tot het bedrijfsresultaat. Van een schenking van [persoon1] is geen sprake. Een waardering van de (on)roerende zaken en van de vermogensrechten van de vof overeenkomstig een waarde waarbij een lonende exploitatie van het bedrijf mogelijk is, is niet onaanvaardbaar.

Het hof oordeelt dat niet is komen vast te staan dat het grootste deel van de omzet van de vof bestaat uit subsidies en vergoedingen waarvoor [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] niets (hebben) hoeven (te) doen. Dat blijkt in elk geval niet uit de hiervoor weergegeven cijfers van de vof over de jaren 2019-2023 en het jaarverslag 2018. Ook is niet komen vast te staan dat sprake is van een schenking of gift van [persoon1] . [appellant] heeft niet goed toegelicht waaruit de verarming van [persoon1] en de verrijking van [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] (en moeder) bestond of bestaat en ook niet goed toegelicht dat [persoon1] de bedoeling had [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] en moeder te bevoordelen door het aangaan van de maatschap. [appellant] biedt van haar stellingen op dit punt geen bewijs aan. Grief III faalt.

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] betwisten deze stellingen van [appellant] . Zij wijzen erop dat de legitieme portie van [appellant] zo laag is door de hoge schulden in de nalatenschap van moeder (en in de legitimaire massa) vanwege het erfdeel van vader van € 95.666 per kind. Door de rente sinds 1996 is die schuld meer dan 4,5 keer zo groot geworden als de hoofdsom van € 20.422.

Is er ruimte voor het oordeel dat de afspraak die moeder, Evert en Nars in de vof-akte hebben gemaakt over de waardering van aandeel van moeder bij overlijden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is?

Allereerst geldt dat niet is komen vast te staan wat [appellant] aan haar stelling dat dit zo is ten grondslag legt. De stelling van [appellant] dat de vof geen bedrijf exploiteert en dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] met de resultaten van dat bedrijf niet beogen te voorzien in hun levensonderhoud zijn hiervoor al besproken en gepasseerd.

Het aangaan van de vof, het verdelings- en overnemingsbeding en de afspraak over de waardering van de (on)roerende zaken en vermogensrechten hebben gevolgen voor de samenstelling en omvang van de nalatenschap van moeder en voor de legitieme portie van [appellant] . Als moeder deze rechtshandelingen niet zou hebben verricht, zou haar nalatenschap anders zijn samengesteld. Zouden de onroerende zaken nog tot haar nalatenschap hebben behoord en niet economisch zijn ingebracht in de vof, dan zou de waardering daarvan normaal gesproken naar de waarde in het economisch verkeer zijn geschied. Het stond moeder tijdens haar leven vrij deze rechtshandelingen te verrichten. Dat die rechtshandelingen – net als alle andere rechtshandelingen van moeder tijdens haar leven – gevolgen (kunnen) hebben voor de omvang van de legitieme portie van [appellant] , betekent nog niet dat moeder al dan niet samen met [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] de bedoeling had [appellant] een hak te zetten en erop aan te sturen dat haar legitieme portie zo klein mogelijk zou zijn. Als die (rechts)handelingen giften zijn (zie hierna bij grief V van [appellant] ) doen die aan de legitieme portie van [appellant] niet tekort, omdat giften in aanmerking worden genomen bij het berekenen van de legitimaire massa (artikel 4:65 BW) . Bij de vraag of sprake is van een gift komen de overeenkomst van vof, de considerans daarvan, de glijclausule, het niet voorbehouden van stille reserves en het niet opnemen van een meerwaardeclausule aan de orde. Als het verdelings- en overnemingsbeding tot gevolg heeft dat de (on)roerende zaken en vermogensrechten van de vof zonder redelijke tegenprestatie overgaan op [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] (zie

Bij de vaststelling van wat de redelijkheid en billijkheid eisen moet rekening worden gehouden met algemeen erkende rechtsbeginselen, met de in Nederland levende rechtsovertuigingen, en de maatschappelijke en persoonlijke belangen die bij dit geval zijn betrokken (artikel 3:12 BW) . [appellant] besteedt niet kenbaar aandacht aan deze gezichtspunten. De persoonlijke belangen van partijen zijn wel duidelijk. [appellant] heeft belang bij een waardering van de (on)roerende zaken en vermogensrechten van de vof tegen de waarde in het economisch verkeer. [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben belang bij de naleving van de afspraak die zij in artikel 17 van de vof-akte met moeder hebben gemaakt over een waardering waarbij een lonende exploitatie van het bedrijf mogelijk is. Zonder die afspraak zouden zij het bedrijf van de vof niet kunnen voortzetten. Een maatschappelijk belang is de voortzetting van een agrarisch bedrijf dat zich mede richt op natuur- en landschapsbeheer. [appellant] heeft geen algemeen erkende rechtsbeginselen en in Nederland levende rechtsovertuigingen genoemd, waarmee in deze zaak rekening zou moeten worden gehouden. Ook anderszins is niet gebleken dat deze een rol spelen in deze zaak.

Het hof is van oordeel dat het in dit geval niet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] uitvoering geven aan de afspraak die zij met moeder hebben gemaakt over de waardering van de (on)roerende zaken en vermogensrechten van de vof. Zij komen de afspraken na die zij met moeder hebben gemaakt. Het is in hun persoonlijke belang en in het maatschappelijk belang dat zij het bedrijf van de vof kunnen voortzetten. Grief IV van [appellant] faalt.

Een gift is iedere handeling die ertoe strekt dat degene die de handeling verricht, een ander ten koste van eigen vermogen verrijkt, mits die ander de prestatie heeft ontvangen of daarop aanspraak kan maken (artikel 7:186 lid 2 BW) . Voor een gift is nodig (1) een verrijking van de begiftigde (2) een verarming van de schenker (‘ten koste van eigen vermogen’) en (3) een bevoordelingsbedoeling (handeling of overeenkomst ‘die ertoe strekt’). Het gaat erom dat de schenker zich niet alleen bewust is van de bevoordeling, maar ook de wil tot bevoordelen heeft. Of een bevoordelingsbedoeling aanwezig was, dient aan de hand van de omstandigheden van het geval te worden vastgesteld; de rechter kan verder aan de omstandigheden van het geval een vermoeden ontlenen dat een bevoordelingsbedoeling aanwezig was. ² Een gift kan ook besloten liggen in een samenstel van rechtshandelingen. ³ De legitimaris die een gift wil inkorten, heeft de bewijslast voor het bestaan van die gift (artikel 150 Rv) .

Bij een agrarische bedrijfsopvolging kan waardering op een lagere waarde dan de economische waarde noodzakelijk zijn om de voortzetting van het bedrijf van een maatschap of vennootschap onder firma door de voortzettende vennoten te verzekeren. De rechtsbetrekkingen tussen de vennoten en, voor zover van toepassing, als deelgenoten in een gemeenschap van maatschap of vennootschap worden beheerst door de eisen van redelijkheid en billijkheid (artikel 6:2 lid 1 BW en artikel 3:166 lid 3 BW) . Deze eisen van redelijkheid en billijkheid kunnen bij agrarische bedrijfsopvolging meebrengen dat bij die

[appellant] stelt dat in het aangaan van de vof door moeder met [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] in combinatie met het verdelings- en overnemingsbeding een gift van moeder aan [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] is gelegen. Daardoor heeft een aanzienlijke vermogensverschuiving plaatsgevonden van moeder naar [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] . Moeder is daardoor verarmd en [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] zijn verrijkt. Moeder had de bedoeling [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] te bevoordelen. [appellant] constateert dat in de considerans van de vof-akte staat dat moeder ervan overtuigd is dat op haar de morele en maatschappelijke bedoeling rust om de voortzetting van het bedrijf te verzekeren. Volgens [appellant] heeft moeder die verplichting nooit gevoeld. [appellant] vergelijkt de vof-overeenkomst van haar met moeder en vader met die van moeder met [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] en concludeert dat haar niets was gegund en [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] alles. In de vof-akte is in artikel 26 zelfs rekening gehouden met de mogelijkheid dat de overeenkomst van vennootschap onder firma en in het bijzonder de bepalingen over inbreng en die over de verdeling en overneming een gift zijn, die dan wordt vrijgesteld van inbreng in de zin van artikel 4:229 BW en volgende en waaraan de uitsluitingsclausule wordt verbonden. [appellant] brengt verder naar voren dat de bevoordeling ook blijkt uit de considerans in de vof-akte, de glijclausule, het niet voorbehouden van stille reserves en het niet opnemen van een meerwaardeclausule.

[geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] betwisten dat moeder de bedoeling had hen te bevoordelen en vinden dat [appellant] haar stelling niet goed toelicht en onderbouwt. Zij wijzen erop dat de waarde van moeders aandeel in de vof € 271.950 bedraagt. Dat is niet niets. Over een meerwaardeclausule is niet nagedacht of gesproken. Geen van de adviseurs heeft dat aan de orde gesteld. Het ontbreken daarvan impliceert nog niet dat er wel een gift zou zijn. Ook een vergelijking van de verschillende overeenkomsten van vennootschap onder firma leidt niet tot het aannemen van een bevoordelingsbedoeling. Moeder heeft [appellant] niet onterfd op het moment dat de vof-akte is getekend (15 juni 2014), maar al eerder (7 september 2012). Daarbij zal de al jaren bestaande slechte verstandhouding van moeder met [appellant] een rol hebben gespeeld.

Het hof is van oordeel dat het aangaan van de vof van moeder met [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] en de afspraken in de vof-akte, in het bijzonder het verdelings- en overnemingsbeding en de afspraak over de waardering die een nog lonende exploitatie mogelijk maakt, geen gift is. Grief V van [appellant] faalt.

[appellant] heeft niet duidelijk gemaakt dat moeder de bedoeling had [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] te bevoordelen. Uit de vof-akte blijkt dat moeder zelf uitging van een verplichting om de voortzetting van haar agrarisch bedrijf te verzekeren. Dat bedrijf had een lange voorgeschiedenis in de familie van vader. Aanvankelijk exploiteerden vader en moeder dat bedrijf samen. Op 1 januari 1996 hebben vader en moeder het bedrijf ingebracht in een vennootschap onder firma van hen beiden met [appellant] (‘ [bedrijfsnaam] ’). In die vennootschap onder firma hebben vader en moeder de onroerende zaken van dat bedrijf juridisch ingebracht. Na overlijden van vader hebben moeder en [appellant] dat bedrijf samen voortgezet. [appellant] en moeder hebben deze vennootschap onder firma in onderling overleg ontbonden per 2 januari 2012. Zij hebben alle onroerende zaken van de vennootschap onder firma toegedeeld aan moeder, met uitzondering van een perceel boomgaard in [plaats] , groot 1.01.20 hectare, dat aan [appellant] is toegedeeld. Voorts zijn alle andere goederen van de vennootschap onder firma aan moeder toegedeeld en heeft moeder alle schulden van de vennootschap onder firma overgenomen. Moeder en [appellant] hebben afgesproken dat deze verdeling plaatsvindt zonder verdere financiële afrekening. In de akte van vennootschap onder firma van vader, moeder en [appellant] was voorzien in een voortzettings- en verblijvingsbeding voor de voortzettende vennoot en een waardering van de onroerende zaken tegen de waarde in verpachte staat.

[appellant] heeft niet ontzenuwd dat moeder zich verplicht voelde ervoor te zorgen dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] het bedrijf konden voortzetten en die verplichting is nagekomen door met hen een vennootschap onder firma aan te gaan met een voortzettingsbeding en een overnamebeding en een waardering van de (on)roerende zaken en vermogensrechten van de vof tegen een waarde die een nog lonende exploitatie mogelijk maakt. Wat [appellant] aanvoert is onvoldoende om te constateren dat moeder die verplichting niet had en dat zij met de afspraken [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] wilde bevoordelen. De afspraken in de vof-akte (van 15 juni 2014) en het ontbreken van een meerwaardeverrekening maken in dit geval niet dat toch sprake is van een bevoordelingsbedoeling en dus van een gift. Ook uit het door [appellant] genoemde artikel 26 van de vof-akte is niet af te leiden dat sprake is van een gift. In die bepaling is rekening gehouden met de mogelijkheid dat in rechte komt vast te staan dat het aangaan van de vennootschap onder firma met alle afspraken die daarin zijn gemaakt een gift is. Dat met die mogelijkheid rekening is gehouden hoeft niet te verbazen, omdat in de agrarische praktijk procedures tussen een legitimaris en voortzettende vennoten/erfgenamen niet ongebruikelijk zijn en die procedures veelal draaien om de vraag of in het aangaan van een vennootschap onder firma een gift ligt besloten die meetelt bij de berekening van de legitieme portie. Rekening houden met de mogelijkheid dat een bepaalde (rechts)handeling een gift is, bewijst nog niet het bestaan van een gift. Zou dat wel zo zijn, dan is het overbodig uit te gaan van de mogelijkheid, omdat het dan een zekerheid zou zijn.

Ook [appellant] heeft een tijdlang samen met vader en moeder in de vorm van een vennootschap onder firma het agrarisch (familie)bedrijf geëxploiteerd. De afspraken die vader, moeder en [appellant] hebben gemaakt wijken op onderdelen af van de afspraken die moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben gemaakt. Zo ontbreekt in de afspraken van [appellant] met haar ouders een bepaling over waardering van de goederen van de vennootschap onder firma tegen een nog lonende exploitatie. Dat de afspraken van [appellant] met haar ouders anders zijn dan die van moeder, [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] , maken nog niet dat die afspraken dan een gift zijn, ook niet als ze, zoals [appellant] stelt, veel voordeliger zijn dan haar afspraken.

[appellant] stelt dat het verdelings- en overnemingsbeding een quasi-legaat in de zin van artikel 4:126 lid 2 letter a BW is, omdat bij het overlijden van moeder goederen van haar zijn overgegaan op [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] en daarvoor geen redelijke tegenprestatie is afgesproken. [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] betwisten dat er geen redelijke tegenprestatie is. Op [appellant] rust de stelplicht en bewijslast van haar stelling dat de tegenprestatie niet redelijk is.

De accountant van de vof heeft aan de hand van artikel 17 lid 1 van de vof-akte het aandeel van moeder in de vof berekend op € 271.950 en die berekening en de uitgangspunten daarvoor toegelicht in een brief aan [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] die in dit geding is overgelegd. De accountant is daarbij uitgegaan van het hiervoor al genoemde taxatierapport van Agrivesta Stap BV van 3 mei 2022 dat in opdracht van [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] is gemaakt met het oog op de aangifte voor de erfbelasting en het uittreden van moeder uit de vof en dat uitkomt op een waarde in het economisch verkeer voor de percelen grond en de bedrijfsgebouwen van € 1.447.000. [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] hebben het aandeel van moeder in de vof ook voor de aangifte erfbelasting gesteld op € 271.950.

Het hof is van oordeel dat niet is gebleken dat geen sprake is van een redelijke tegenprestatie. [appellant] heeft wel aangetoond dat de tegenprestatie in dit geval lager is dan die zou zijn geweest bij een waardering van de (on)roerende zaken en vermogensrechten van de vof naar de waarde in het economisch verkeer. In dit geval brengen de omstandigheden van het geval echter mee dat deze op het eerste gezicht minder dan redelijke tegenprestatie toch redelijk is, omdat daardoor de voortzetting van het familiebedrijf mogelijk wordt gemaakt.

[appellant] biedt aan stellingen die zij nader noemt te bewijzen en op welke wijze. Dit is slechts voor een deel van de stellingen relevant en (in hoger beroep) voldoende specifiek. Het gaat dan om bewijs van de wijze waarop moeder en [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] samenwerkten en de stelling dat [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] met die samenwerking niet hoefden te voorzien in hun levensonderhoud. Het hof zal haar niet toelaten bewijs te leveren, omdat zij die stellingen in het licht van de gegevens omtrent het bedrijf van de vof en de betwisting van [geïntimeerde1] en [geïntimeerde2] onvoldoende heeft toegelicht.

Het hoger beroep slaagt niet. Omdat [appellant] in het ongelijk zal worden gesteld, zal het hof haar tot betaling van de proceskosten in hoger beroep. Onder die kosten vallen ook de nakosten die nodig zijn voor de betekening van de uitspraak en de wettelijke rente daarover. De rente is verschuldigd vanaf veertien dagen na die betekening. ⁵

De proceskostenveroordelingen in deze uitspraak kan ook ten uitvoer worden gelegd als een van partijen de beslissing van het hof voorlegt aan de Hoge Raad (uitvoerbaarheid bij voorraad).

bekrachtigt het vonnis van de rechtbank Gelderland, zittingsplaats Zutphen, van 20 november 2024;

bepaalt dat al deze kosten moeten worden betaald binnen 14 dagen na vandaag. Als niet op tijd wordt betaald, dan worden die kosten verhoogd met de wettelijke rente;

verklaart de proceskostenveroordeling uitvoerbaar bij voorraad;

wijst af wat verder is gevorderd.