Rechtbank Noord-Nederland 07-05-2026, ECLI:NL:RBNNE:2026:1787

Eiseres heeft € 18.735 overdrachtsbelasting (OVB) op aangifte voldaan.

De inspecteur heeft het bezwaar van eiseres tegen deze voldoening afgewezen.

De inspecteur heeft op het beroep gereageerd met een verweerschrift.

De (enkelvoudige kamer van de) rechtbank heeft het beroep op 15 januari 2026 op zitting behandeld. Hieraan hebben deelgenomen: eiseres, de gemachtigde van eiseres en namens de inspecteur: [naam 2] en mr. [naam 3] . Aan het eind van de zitting heeft de rechtbank het onderzoek gesloten. Van het verhandelde op de zitting is een proces-verbaal opgemaakt.

De rechtbank heeft nadien het onderzoek heropend en de zaak op grond van artikel 8:10, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) verwezen naar een meervoudige kamer. De rechtbank heeft partijen gewezen op hun recht om op een nadere zitting van de meervoudige kamer te worden gehoord. Aan hen is daarbij gevraagd of zij van dat recht gebruik willen maken, dan wel of zij, in plaats daarvan, aanvullende schriftelijke stukken willen indienen.

Beide partijen hebben verklaard dat zij geen gebruik willen maken van het recht op een nadere zitting. De inspecteur heeft gebruik gemaakt van de mogelijkheid nadere stukken in te dienen. Eiseres heeft in reactie daarop ook een nader stuk ingediend.

De rechtbank heeft vervolgens met (overeenkomstige) toepassing van artikel 8:57 Awb bepaald dat een nadere zitting achterwege blijft en het onderzoek gesloten.

Eiseres heeft op 24 december 2014 het appartementsrecht van een woning, plaatselijk bekend als [adres] (het appartement) verkregen. Ter zake van deze verkrijging is van eiseres OVB geheven.

Eiseres heeft op 14 mei 2018 het 49/100 onverdeeld aandeel in het appartement overgedragen aan haar toenmalige partner (de ex-partner). Hierdoor is tussen eiseres en de ex-partner een gemeenschap ontstaan (de gemeenschap).

Eiseres en de ex-partner hebben de gemeenschap op 23 december 2024 verdeeld. Daarbij is het appartement toegedeeld aan eiseres (de toedeling).

Eiseres heeft ter zake van de toedeling OVB op aangifte voldaan.

Uit de toelichting die de Registratiewetgever op artikel 34 Rw heeft gegeven, volgt dat dat artikel is gericht tegen ontwijking van het recht van overdracht. Omdat als hoofdregel bij scheiding van onroerende zaken geen recht van overdracht was verschuldigd, voorzag de Registratiewetgever mogelijk misbruik door overdracht van een gering aandeel in een onroerende zaak, gevolgd door (belastingvrije) toescheiding van het geheel. ²

Anders dan onder de Rw bij scheiding van onroerende zaken het geval was, levert de verdeling van een gemeenschappelijke onroerende zaak voor de OVB als hoofdregel wel een belastbaar feit op. Dat volgt uit artikel 7 Wbr. Op grond van artikel 15, eerste lid, aanhef en onderdeel g, Wbr zoals dat gold bij de invoering van de Wbr, werd op deze hoofdregel onder voorwaarden een uitzondering gemaakt. Op grond van die bepaling was namelijk van OVB vrijgesteld, voor zover hier van belang, een verkrijging krachtens verdeling, voor zover de onverdeeldheid is ontstaan door een gezamenlijke verkrijging en toedeling geschiedt aan een of meer van de gezamenlijke verkrijgers.

Voor in gemeenschap van goederen gehuwden en geregistreerd partners (hierna kortweg: gehuwden) geldt een uitzondering op de hoofdregel dat verdeling een belastbaar feit oplevert. Op grond van artikel 3, aanhef en onderdeel b, Wbr wordt verdeling van een huwelijksgemeenschap voor de heffing van OVB namelijk niet aangemerkt als verkrijging.

Partijen zijn het erover eens dat aan alle vereisten voor toepassing van de samenwonersvrijstelling is voldaan, behalve aan het vereiste dat de gemeenschap die wordt verdeeld moet zijn ontstaan door een gezamenlijke verkrijging (het gezamenlijkheidsvereiste). Over de vraag of aan dat laatste vereiste is voldaan, zijn partijen het niet eens. De rechtbank ziet geen aanleiding hierover anders te oordelen.

Partijen zijn het verder terecht erover eens dat eiseres naar de letter van de wet niet aan het gezamenlijkheidsvereiste voldoet, omdat de gemeenschap met de ex-partner niet is ontstaan door gezamenlijke verkrijging. Eiseres heeft immers eerst het appartement geheel zelf verkregen en pas later een onverdeeld aandeel daarin overgedragen aan de ex-partner.

Partijen verschillen van mening over de vraag of een uitleg van de samenwonersvrijstelling naar de bedoeling van de wetgever tot een andere uitkomst moet leiden. Naar het oordeel van de rechtbank is dit niet het geval. In de bijdrage van Moltmaker (zie 7.5.) wordt geconstateerd dat jojo-toedelingen onder de Wbr zullen worden geraakt door de heffing van OVB. De wetgever heeft van deze analyse kennisgenomen, daarmee uitdrukkelijk ingestemd en de uitkomst als een verbetering bestempeld (zie 7.4. en 7.6.). In het geval van eiseres is sprake van zo’n jojo-toedeling. Vrijstelling van OVB in het geval van eiseres zou daarom juist in strijd komen met de bedoeling van de wetgever. Deze beroepsgrond faalt.

Voor het geval dat toepassing van de Wbr niet tot de door eiseres gewenste uitkomst leidt, heeft zij een beroep gedaan op het evenredigheidsbeginsel. Daarbij heeft zij aangevoerd dat hier sprake is van een ongewenste stapeling van heffing van OVB in de familiesfeer, tot een tarief van (in 2024) wel 10,4%.

Volgens de inspecteur kan het beroep op het evenredigheidsbeginsel niet slagen, onder meer omdat de formele wetgever de omstandigheid van eiseres (waarbij sprake is van een (terug)verkrijging als gevolg van een verdeling) onder ogen heeft gezien.

De rechtbank overweegt als volgt. De heffing van OVB, waaronder het weigeren van de samenwonersvrijstelling, vloeit voort uit wetgeving in formele zin. De rechtbank mag die wetgeving op grond van artikel 120 van de Grondwet niet toetsen aan het evenredigheidsbeginsel. Wel is de rechtbank bevoegd om die wetgeving wegens strijd met dat beginsel buiten toepassing te laten. Een van de voorwaarden daarvoor is dat sprake is van omstandigheden die niet (ten volle) zijn verdisconteerd in de afweging van de wetgever. ¹⁰ Aan die voorwaarde is in dit geval niet voldaan. Uit wat de rechtbank hiervoor in 8.3. heeft overwogen, volgt namelijk dat de wetgever de gevolgen van de Wbr voor jojo-toedelingen heeft bedoeld en voorzien. De wetgever moet daarmee ook de door eiseres bedoelde stapeling van heffing hebben bedoeld en voorzien. Ook deze beroepsgrond faalt.

Eiseres stelt zich op het standpunt dat zij wordt gediscrimineerd ten opzichte van gehuwden, omdat bij een verdeling tussen (ex-)gehuwden in geen geval OVB wordt geheven, ongeacht of sprake is van gezamenlijke verkrijging. Dit terwijl ongehuwd samenwonen wel degelijk allerlei juridische gevolgen heeft die vergelijkbaar zijn met de gevolgen van het huwelijk.

De inspecteur acht het in de Wbr gemaakte onderscheid tussen gehuwden en samenwoners niet van redelijke grond ontbloot. Daarbij wijst de inspecteur op de afweging die de wetgever in dit verband heeft gemaakt (zie 7.8.). Samenwoners kunnen in een samenlevingscontract zelf bepalen welke afspraken zij maken en die afspraken hoeven niet overeen te komen met de vermogensrechtelijke gevolgen van het huwelijk.

De rechtbank is van oordeel dat het gelijkheidsbeginsel ten opzichte van gehuwden niet wordt geschonden. Daartoe overweegt de rechtbank ten eerste dat het appartement van eiseres niet zonder meer tot de huwelijksgemeenschap zou hebben behoord als zij in 2018 met de ex-partner zou zijn getrouwd. ¹¹ Ten tweede is naar het oordeel van de rechtbank geen sprake van gelijke gevallen. De wet verbindt aan het huwelijk bepaalde plichten, ¹² die niet zonder meer gelden tussen samenwoners. Die plichten maken het minder waarschijnlijk dat een huwelijk alleen om OVB-technische redenen zal worden aangegaan. ¹³ Het is daarom niet evident onredelijk om aan een vrijstelling van OVB nadere voorwaarden te stellen voor samenwoners ten opzichte van gehuwden. Ook deze beroepsgrond faalt.

Eiseres heeft verder aangevoerd dat de heffing van OVB leidt tot een aantasting van haar eigendomsrecht als bedoeld in artikel 1 EP. Eiseres acht het namelijk niet gerechtvaardigd om het gezamenlijkheidsvereiste te stellen in een geval waarin dat op basis van de bedoeling van de wetgever niet noodzakelijk is omdat geen sprake is van misbruik. Omdat het appartement bij de toedeling weer volledig in eigendom van eiseres is verkregen, is eerder sprake van dubbele heffing van OVB, dan van het ontwijken van OVB. Haar geval moet daarom op één lijn worden gesteld met een geval waarin wel gezamenlijk is verkregen, aldus eiseres.

De rechtbank overweegt als volgt. Het heffen van belasting is een inmenging in het door artikel 1 EP gewaarborgde recht op ongestoord genot van eigendom. Deze inmenging is in het algemeen gerechtvaardigd. Wel moet die inmenging volgens de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ‘lawful’ zijn, een ‘legitimate aim’ dienen en een ‘fair balance’ tussen de belangen van het betrokken individu en het algemene belang respecteren. ¹⁴ Deze vereisten gelden ook indien een vrijstelling van belasting geldt die afhankelijk is van bepaalde voorwaarden. Ook die voorwaarden moeten dan lawful zijn, een legitimate aim dienen en een fair balance respecteren.

De rechtbank is van oordeel dat het gezamenlijkheidsvereiste ‘lawful’ is en ook een ‘legitimate aim’ dient. Het gaat hier namelijk om een wettelijke voorwaarde ter voorkoming van misbruik.

Bij de beoordeling van de vraag of het gezamenlijkheidsvereiste ook een fair balance respecteert, gaat het erom of er een redelijke, proportionele verhouding is tussen de gehanteerde middelen en het doel dat met het gezamenlijkheidsvereiste wordt beoogd. Zowel met betrekking tot die middelen als met betrekking tot hun geschiktheid om dat doel te bereiken, heeft de wetgever een ruime beoordelingsvrijheid. Als regel moet het oordeel van de wetgever daarom worden geëerbiedigd, tenzij het evident van redelijke grond is ontbloot. ¹⁵

De rechtbank is van oordeel dat een fair balance niet wordt gerespecteerd door in het geval van een jojo-toedeling het gezamenlijkheidsvereiste als voorwaarde voor de samenwonersvrijstelling te stellen. De rechtbank overweegt daartoe als volgt. Met het gezamenlijkheidsvereiste wordt beoogd om misbruik van de samenwonersvrijstelling te voorkomen dat erin bestaat dat de eigenaar van een onroerende zaak een aandeel in die zaak overdraagt aan een ander, om vervolgens het geheel van die onroerende zaak belastingvrij aan die ander toe te delen. Dergelijk misbruik doet zich niet voor bij jojo-toedelingen. Bij jojo-toedelingen wordt de onroerende zaak immers geheel toegedeeld aan degene die die zaak oorspronkelijk in de gemeenschap heeft ingebracht. Die inbrenger, zoals in dit geval eiseres, zal die onroerende zaak als hoofdregel al eerder hebben verkregen en zal daarover als hoofdregel al eerder OVB verschuldigd zijn geweest. Van die inbrenger kan dus niet worden gezegd dat hij (gedeeltelijk) belastingvrij een onroerende zaak verkrijgt. Het stellen van het gezamenlijkheidsvereiste aan die inbrenger gaat daarom naar het oordeel van de rechtbank verder dan nodig is en levert in zoverre dus overkill op.

Dat een antimisbruikregeling overkill bevat, betekent nog niet automatisch dat die regeling zodanig disproportioneel is dat zij een fair balance niet respecteert. Van strijd met artikel 1 EP is echter wel sprake als voor die overkill evident geen redelijke grond bestaat. In dat kader wijst de rechtbank erop dat jojo-toedelingen onder de Rw niet belast waren; daarvoor werd geen gezamenlijkheidsvereiste gesteld. De door de rechtbank gesignaleerde overkill is dus ontstaan bij de overgang van de Rw naar de Wbr (zie 7.5.). De wetgever heeft dit verschil tussen de Rw en de Wbr ook onderkend en volstaan met de opmerking dat hij dit verschil ziet als een verbetering (zie 7.6.). Door de wetgever is echter niet duidelijk gemaakt voor wie en waarom dit een verbetering is geweest. Ook zelf kan de rechtbank niet inzien waarom het een verbetering is dat gevallen waarin duidelijk geen sprake is van misbruik, worden geconfronteerd met de nadelige gevolgen van een antimisbruikregeling. De rechtbank is daarom van oordeel dat een rechtvaardiging voor de geconstateerde overkill ontbreekt en dus dat het stellen van het gezamenlijkheidsvereiste bij jojo-toedelingen van redelijke grond is ontbloot.

Het staat de rechtbank niet vrij om voor iedere schending van het eigendomsrecht direct rechtsherstel te bieden. De rechtbank kan dat alleen doen als de manier waarop dat herstel moet worden vormgegeven, zich duidelijk laat afleiden uit het stelsel van de wet, de daarin geregelde gevallen en de daaraan ten grondslag liggende beginselen of de wetsgeschiedenis. Als op grond van deze uitgangspunten niet duidelijk één manier van rechtsherstel naar voren komt, moet de rechter het aan de wetgever laten om de schending van het eigendomsrecht ongedaan te maken. ¹⁶ In dat geval is het namelijk afhankelijk van politieke afwegingen op welke manier die schending ongedaan wordt gemaakt. Zulke politieke afwegingen zijn in eerste instantie niet aan de rechter, maar aan de wetgever.

De rechtbank overweegt dat de schending van het eigendomsrecht in dit geval op verschillende manieren ongedaan zou kunnen worden gemaakt. Dat zou bijvoorbeeld kunnen door het gezamenlijkheidsvereiste (net als onder de Rw) niet langer te stellen bij jojo-toedelingen. Een andere mogelijkheid is het in het geheel niet meer stellen van dat vereiste. Bij de verdeling van huwelijksgemeenschappen wordt immers ook niet gekeken naar de voorafgaande verkrijging. De heffing van OVB in het geval van eiseres zou dan ongedaan moeten worden gemaakt. Schending van het eigendomsrecht kan echter ook ongedaan worden gemaakt door de samenwonersvrijstelling in het geheel af te schaffen. Indien alle samenwoners onderworpen zijn aan de hoofdregel dat toedeling van een onroerende zaak belast is, kan immers niet meer worden gezegd dat een bepaalde groep samenwoners ten onrechte wordt benadeeld doordat aan hen nodeloos het gezamenlijkheidsvereiste wordt tegengeworpen. Dat ook dit een reële optie is, blijkt wel uit het feit dat de wetgever al eerder op het punt heeft gestaan artikel 15, eerste lid, aanhef en onderdeel g, Wbr geheel te schrappen (zie 7.7.). Zou voor deze optie worden gekozen, dan zou de heffing van OVB in het geval van eiseres niet ongedaan moeten worden gemaakt.

De rechtbank is van oordeel dat een keuze uit de verschillende opties zich niet duidelijk laat afleiden uit de uitgangspunten van de wet. Zo’n keuze vergt het maken van politieke afwegingen, bijvoorbeeld over de fiscale behandeling van samenwoners ten opzichte van gehuwden. De schending van het eigendomsrecht moet dus wel worden opgeheven, maar de rechtbank moet dat vooralsnog aan de wetgever laten.

Het voorgaande betekent voor eiseres concreet het volgende. Hoewel haar eigendomsrecht wordt geschonden, is de rechtbank niet bevoegd de overheid te verplichten om eiseres hiervoor te compenseren. Dat neemt echter niet weg dat het de Minister van Financiën vrij staat om eiseres tegemoet te komen naar aanleiding van deze uitspraak van de rechtbank. Hij heeft die bevoegdheid op grond van de hardheidsclausule van artikel 63 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen. Eiseres heeft op de zitting ook aangegeven dat zij na de uitspraak van de rechtbank mogelijk alsnog een beroep op de hardheidsclausule zal doen. Hiervoor moet eiseres dus bij de Minister van Financiën zijn.