Bij beschikking d.d. 3 juni 2015 heeft Gerechtshof Den Haag prejudiciële vragen gesteld aan de Hoge Raad ten aanzien van het kindgebonden budget en de daarin begrepen alleenstaande-ouderkop (Gerechtshof Den Haag 03-06-2015):

"Het hof zal de Hoge Raad vragen bij wijze van prejudiciële beslissing de volgende rechtsvragen te beantwoorden:

1. Moet bij de bepaling van de ingevolge art. 1:397 BW jo art. 1:404 BW door de ouders verschuldigde onderhoudsbijdrage voor hun minderjarige kinderen rekening worden gehouden met het kindgebonden budget, inclusief de alleenstaande ouderkop, door dit: i) in mindering te brengen op de behoefte van de kinderen; dan wel ii) in aanmerking te nemen bij het vaststellen van de draagkracht van de ouder die het kindgebonden budget ontvangt?

2. Bij vraag 1 is geen onderscheid gemaakt tussen de alleenstaande ouderkop en het overige deel van het kindgebonden budget. Indien dat onderscheid wel moet worden gemaakt, op welke wijze moet dan ter bepaling van de verschuldigde onderhoudsbijdrage rekening worden gehouden met de alleenstaande ouderkop en op welke wijze met het overige deel van het kindgebonden budget?"

Conclusie A-G

Op 4 september 2015 heeft A-G Hammerstein zijn conclusie in deze zaak genomen. Uit de conclusie:

"Conclusie

2.25 Over één punt bestaat grote overeenstemming. Ongeveer iedereen - inclusief de Expertgroep en de Minister - hoopt en verwacht dat de Hoge Raad hier het verlossend woord zal spreken. De prejudiciële procedure biedt daartoe uitkomst. Er is ongetwijfeld sprake van een veelheid van gevallen als bedoeld in art. 392 lid 1 Rv. Ik beschouw de gestelde vragen als rechtsvragen. Namelijk dient het kindgebonden budget, inclusief de alleenstaande ouderkop als draagkracht verhogend te worden beschouwd, wat betekent dat deze toeslag bij het inkomen van de ouder die in aanmerking komt voor het kindgebonden budget moet worden opgeteld of behoren deze factoren bij de behoefte van het kind in aanmerking te worden genomen? Het is denkbaar dat het antwoord zou kunnen luiden: beide benaderingen zijn mogelijk en zijn overgelaten aan de feitenrechter. Ik vind dat antwoord niet bevredigend en bepleit dat de Hoge Raad een duidelijk standpunt inneemt of uitgangspunt formuleert.

2.26 Er wordt met het stellen van onderhavige vragen met name een beroep gedaan op het bevorderen van de rechtseenheid, een taak die bij uitstek de Hoge Raad is toevertrouwd. Uit de MvT bij de Wet prejudiciële vragen aan de Hoge Raad valt af te leiden dat de wetgever voor de Hoge Raad ook een mogelijkheid ziet om prejudicieel antwoord te geven op 'gemengde vragen' door middel van (bijvoorbeeld) het formuleren van een uitgangspunt of een regel bij de invulling van een wettelijke bepaling. Een dergelijk(e) uitgangspunt/regel wordt hier ook gevraagd; bij de invulling van de wettelijke begrippen draagkracht en behoefte kan de Hoge Raad de regel/het uitgangspunt formuleren dat het kindgebonden budget als draagkracht verhogend dan wel behoefte verlagend moet worden meegewogen.

2.27 Naar mijn opvatting, die ik ontleen aan de al vermelde jurisprudentie en literatuur alsmede aan de schriftelijke opmerkingen, zijn de volgende redenen doorslaggevend om de vragen in eerstbedoelde zin (draagkracht verhogend) te beantwoorden.

1. De verplichting om in het levensonderhoud van kinderen te voorzien ligt primair bij beide ouders. Zolang een ouder draagkracht heeft, dient hij aan het levensonderhoud in de brede zin (opvoeding, ontwikkeling, etc.) bij te dragen. Ingevolge art. 1:404 lid 1 BW zijn ouders verplicht naar draagkracht te voorzien in de kosten van verzorging en opvoeding van hun minderjarige kinderen. Hieruit vloeit voort dat deze kosten ook na echtscheiding overeenkomstig de afzonderlijke draagkracht van de ouders verdeeld moeten worden.
2. De onderhoudsplicht van de ouder is niet afhankelijk van de behoeftigheid van het kind. De overheid heeft door de jaren heen aanleiding gezien sociale en fiscale maatregelen te treffen om partners met kinderen enige ondersteuning voor de financiële lastenverzwaring die zij ondervinden door het feit dat zij een kind en vooral meer kinderen moeten onderhouden. Deze ondersteuning is subsidiair. De onderhoudsplicht van de ouders blijft geheel in tact. Als de ouders uiteengaan en een van hen de kinderen tot zijn dagelijkse zorg heeft, behoort de ondersteuning niet ongelijk verdeeld te worden. Met andere woorden, de onderhoudsplichtige ouder mag niet meer profiteren van het feit dat de overheid bijdraagt dan de verzorgende ouder.
3. Om te kunnen bepalen welk deel iedere ouder moet betalen, is het nodig te weten welke kosten aan de opvoeding en verzorging besteed worden. De praktijk heeft behoefte aan tabellen en forfaitaire bedragen om het stelsel overzichtelijk te houden. Dat stelsel kan beter niet vervuild worden door bij deze berekening inkomsten van welke aard ook te betrekken. Ik teken daarbij aan dat de tabellen historisch bepaald zijn en zeker niet een zuiver beeld geven. Ook om die reden verdient het de voorkeur het kindgebonden budget niet op de behoefte in mindering te brengen omdat het beeld daardoor nog meer vertekend wordt.
4. Het kindgebonden budget en de alleenstaande ouderkop zijn bovendien in de eerste plaats inkomensondersteunende maatregelen, met name voor de huishoudens met lagere inkomens. De alleenstaande ouderkop is onderdeel van het kindgebonden budget en heeft dezelfde strekking. Het is zeker niet de primaire bedoeling geweest dat deze maatregelen gebruikt worden om de kosten van verzorging en opvoeding per individueel kind te ondersteunen. De bijdragen komen toe aan de ouder.
5. Het kindgebonden budget is een ondersteuning per huishouden met kinderen; de hoogte is niet alleen afhankelijk van de hoogte van het (verzamel)inkomen van de verzorgende ouder(s), maar ook van het aantal kinderen en de leeftijd van de kinderen. Hoe meer kinderen per gezin hoe hoger het kindgebonden budget in totaal maar hoe lager het bedrag per kind. Dit wijst er ook op dat de bijdrage niet in de eerste plaats is bedoeld als ondersteuning van de kosten van het kind maar als ondersteuning van het gezinsinkomen.
6. Toerekening van het kindgebonden budget aan de behoefte leidt per saldo tot minder geld voor de verzorgende ouder. Immers, de hoogte van het kindgebonden budget blijft bij beide berekeningen gelijk, alleen de hoogte van de kinderalimentatie wijzigt. In de gevallen waarin de andere ouder wél draagkracht heeft, kan men zich afvragen of het juist is dat er toch minder te besteden is voor de kosten van verzorging en opvoeding van een kind; de behoefte van kinderen stopt niet per definitie bij het tabelbedrag.
7. Als de toeslagen in aanmerking genomen worden bij de draagkracht van de verzorgende ouder leidt dit in het algemeen tot een meer evenredige en redelijkere verdeling van de onderhoudsplicht dan toerekening aan de behoefte.
8. Bovendien leidt het tot de mogelijkheid van een meer duurzame vaststelling van de onderhoudsbijdrage. Een wijziging van de omstandigheden heeft dan minder grote gevolgen.
9. In geen geval kunnen de uitlatingen van de Minister, zoals de Expertgroep kennelijk heeft gedaan, als aanwijzing worden beschouwd voor toerekening aan de behoefte. De wetsgeschiedenis biedt daartoe volstrekt onvoldoende aanleiding en de Minister heeft afstand genomen van deze zienswijze.
10. Ik zie geen reden om het kindgebonden budget en de alleenstaande ouderkop voor de berekening van de kinderalimentatie op te splitsen, nu beide toeslagen dezelfde strekking hebben. Ze zijn allebei afhankelijk van het inkomen van de verzorgende ouder en dienen allebei in de eerste plaats ter ondersteuning van dit inkomen.

2.28 Het staat de rechter altijd vrij om op grond van bijzondere omstandigheden af te wijken van de algemene regel of van het uitgangspunt dat hier heeft te gelden mits deze afwijking dan ook toereikend wordt gemotiveerd.

3. Slotsom

Ik geef Uw Raad in overweging de prejudiciële vragen als volgt te beantwoorden:

1. Bij de bepaling van de ingevolge artikel 1:397 BW jo 1:404 BW door de ouders verschuldigde onderhoudsbijdrage voor hun minderjarige kinderen moet rekening worden gehouden met het kindgebonden budget, inclusief de alleenstaande ouderkop, door dit in aanmerking te nemen bij het vaststellen van de draagkracht van de ouder die het kindgebonden budget ontvangt.

2. Er dient geen onderscheid te worden gemaakt tussen de alleenstaande ouderkop en het overige deel van het kindgebonden budget nu beide toeslagen dezelfde aard en strekking hebben."

Conclusie van A-G Hammerstein: Parket bij de Hoge Raad 04-09-2015

Vragen

Het wachten is nu op de beantwoording door de Hoge Raad van de prejudiciële vragen. Dat geeft de gelegenheid om alvast na te denken over de vragen die dan zullen rijzen, maar die ook nu al opdoemen.

• Gezien de onderbouwing van de A-G van zijn conclusie en de stelligheid ervan, zullen rechtbanken en vooral hoven zich moeten buigen over de vraag of zij lopende zaken nu zullen aanhouden, of dat zij voortgaan op de gekozen lijn: in het belang van de rechtseenheid de aanbeveling van de Expertgroep volgen, tenzij zich bijzondere omstandigheden voordoen.
• Wat gebeurt er als de Hoge Raad de conclusie van de A-G volgt? Er zijn inmiddels vele uitspraken na 1 januari 2015 waarin de alleenstaande-ouderkop in mindering is gebracht op de behoefte en er zijn nog veel meer uitspraken na 1 januari 2013 waarin het kindgebonden budget van de behoefte werd afgetrokken. Een wijziging van wetgeving kan een wijziging van omstandigheden in de zin van art. 1:401 lid 1 BW opleveren, op grond waarvan de alimentatie kan worden gewijzigd.Zie r Dat gold in het verleden niet voor een wijziging van de alimentatienormen, zie het Rapport alimentatienormen 2013-2, pag. 4: "De nieuwe rekenwijze is echter geen aanleiding om zonder wijziging van omstandigheden de nieuwe wijze van berekening toe te passen." Zal de beantwoording van de prejudiciële vragen door de Hoge Raad wel worden beschouwd als een grond om de alimentatie te wijzigen? Aangezien nog nooit prejudiciële vragen ten aanzien van alimentatie zijn gesteld, is het lastig om te voorspellen wat het rechterlijk oordeel hierover zal zijn.
• Indien de beantwoording door de Hoge Raad inderdaad wordt beschouwd als een wijzigingsgrond, zal dan - bij een ruime draagkracht van de alimentatieplichtige - terugwerkende kracht hieraan worden verbonden?
• Vormt de beantwoording door de Hoge Raad geen wijzigingsgrond, dan zal de door de Hoge Raad aangegeven rekenmethodiek (die gelijkenis vertoont met de rekenwijze tot 1 januari 2013)  in ieder geval worden toepast als zich een andere wijziging van omstandigheden voordoet. Dan zouden echter nog jarenlang alimentatiebedragen voorkomen, gebaseerd op de afwijkende rekenmethodiek van de jaren 2013-2015.
• Welke gevolgen zal de beantwoording door de Hoge Raad hebben voor (de relatie tussen) de ouders die in de afgelopen jaren in onderling overleg een alimentatieregeling hebben getroffen, gebaseerd op een inmiddels achterhaalde rekenmethodiek?
• Vraagtekens kunnen ook worden gezet bij de bruikbaarheid van de behoeftetabellen. Het onderzoek waarop deze zijn gebaseerd is reeds meer dan 20 jaar oud. Ook de A-G merkt op dat de tabellen historisch bepaald zijn en zeker niet een zuiver beeld geven. Het is van belang dat nieuw onderzoek plaatsvindt.

Kortom, er zullen nog vele vragen beantwoord moeten worden. Vanuit het oogpunt van rechtseenheid en rechtszekerheid is het van belang dat hierover zo spoedig mogelijk duidelijkheid komt. 

En dan ligt er ook nog een Wetsvoorstel herziening kinderalimentatie te wachten op de parlementaire behandeling, met weer een wijziging van de rekenmethodiek. Nog afgezien van de inhoud ervan: is dit wel het juiste moment? Alle betrokkenen bij scheiding, en op de eerste plaats de ouders, zijn op dit moment het meeste gebaat bij rust en regelmaat.

Mr. Hanneke Moons